Η σπουδαία ιστορικός Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή χθες (16/2), σε ηλικία 99 ετών. Μια επιστήμονας με λαμπρή πορεία σε εποχές που η καταξίωση των γυναικών στις επιστήμες δεν ήταν αυτονόητη.
Βίος και σταδιοδρομία
«Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ γεννήθηκε το 1926 σε μια πολυμελή προσφυγική οικογένεια του Βύρωνα. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας και το 1954 έφυγε για το Παρίσι «κυνηγώντας την ιστορία» και όχι κυνηγημένη για τις αριστερές ιδέες της…».
Στράφηκε στη βυζαντινή ιστορία και η πορεία της στο γαλλικό πανεπιστημιακό σύστημα ήταν εκπληκτική, όχι μόνο επειδή ήταν ξένη αλλά και επειδή ήταν γυναίκα. Το 1967 έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη και διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας. Από το 1970 έως το 1973 υπηρέτησε ως αντιπρύτανης και το 1976 ως πρύτανης, ενώ το 1982 ανέλαβε πρύτανης της Ακαδημίας του Παρισιού.
Από το 1989 έως το 1991 ήταν πρόεδρος του Πολιτιστικού Κέντρου Ζορζ Πομπιντού, γνωστού ως «Μπομπούρ», ενώ είχε διατελέσει και αντιπρόεδρος για σειρά ετών. Οι διοικητικές θέσεις και οι τιμητικές διακρίσεις ήταν πολλές, όπως και οι πανεπιστημιακοί τίτλοι.
Οικογένεια και προσωπικότητα
Το επίθετο «Αρβελέρ» προέρχεται από τον άντρα της, τον φυσικοχημικό και βιομηχάνου Ζακ Αρβελέρ, τον οποίο παντρεύτηκε το 1958 και απέκτησαν μια κόρη, τη Μαρί Ελέν.
Ανθρωπος πληθωρικός, «λέει τα πράγματα με το όνομά τους», ενώ η φήμη της ως δύσκολου ατόμου συνοδεύεται απο το «δίκαιος». Η ίδια δήλωνε οτι είναι «χρονοποιός και όχι χρονοφάγος». Απροβλέπτη, με αιχμηρό χιούμορ, αναγνωρίζει την εποχή της, αλλά παραμένει κριτική απέναντι στην εσωστρέφεια και τον εγωκεντρισμό.
Η ιστορία ως στάση ζωής
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν υπήρξε μόνο κορυφαία βυζαντινολόγος, αλλά και φιλόσοφος της ιστορίας, που θεωρούσε ότι η γνώση και η μελέτη του παρελθόντος συνιστούν τρόπους ζωής. Οπως είχε πει: «Να μην μπερδεύετε τη γνώση με τη γνώμη. Η γνώμη αλλάζει, ενώ η γνώση εμπλουτίζεται».
Για την Αρβελέρ, η ιστορία δεν ήταν απλώς αντικείμενο επιστημονικής έρευνας, αλλά «ένα είδος στάσης ζωής», μια φιλοσοφία καθημερινότητας που έπρεπε να επηρεάζει κάθε επιλογή και δράση.
Έργο και επιρροή
Το πρώτο μεγάλο βιβλίο της ήταν «Το Βυζάντιο και η θάλασσα», ενώ κορυφαίο έργο θεωρείται η «Πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας». Άλλα σημαντικά έργα περιλαμβάνουν «Byzance, les pays et les territoires», «Geographica Byzantina» και «Geographie historique du monde».
Η πορεία της στον ακαδημαϊκό χώρο σφραγίζεται από τη σύνδεση της ιστορικής επιστήμης με τη δημόσια δράση και την ακαδημαϊκή καινοτομία, όπως η προώθηση του «Πανεπιστημίου της Ευρώπης» και η συμμετοχή σε σχέδια ιστορίας της Ευρώπης υπό την αιγίδα της UNESCO.
Ποιητική διάσταση
Για την ίδια, η ποίηση ήταν «ένα είδος οδοιπορικού, το απέραντο πεδίο μιας στοχαστικής περιπέτειας». Στους στίχους της, όπως δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Ατύπον», αποτυπώνονται επιστημονικές θέσεις, εμπειρίες και στάσεις ζωής που την χαρακτήριζαν.
Αναγνώριζε τη διάσταση της ιστορίας ως τέχνης, υπενθυμίζοντας τη φράση του δασκάλου της Διονυσίου Ζακυθηνού: «θα ήθελα να σκεφτούμε αν η Ιστορία είναι τέχνη ή είναι επιστήμη». Για εκείνη, η ιστορία ήταν στάση ζωής, φιλοσοφία της καθημερινότητας, επιστήμη και τέχνη ταυτόχρονα.
Η επιστήμη ως αντίσταση και συνέχεια
Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ θεωρούσε το Βυζάντιο «τον μόνο ευρωπαϊκό σχηματισμό που μπόρεσε να επιστρατεύσει όλη την αρχαιοελληνική και κλασική παράδοση για να απαντήσει στο ανατολικό πνεύμα». Το Βυζάντιο, για εκείνη, ήταν «καθημερινό μάθημα» ανθρωπισμού, αντίστασης και πολιτισμικής συνέχειας.
Όπως έλεγε σε συνεντεύξεις της, ο άνθρωπος στο Βυζάντιο «αντί να ασχολείται με την τύχη του μέσα στην πόλη, ασχολήθηκε με τη σωτηρία της ψυχής του», ενώ η επιστημονική της προσέγγιση συνδύαζε «οικουμενικότητα», «εθνικισμό», «ελληνορθόδοξο πατριωτισμό» και «εθνική ουτοπία», επεξεργασμένες με αυστηρό επιστημονικό λόγο που ήταν παράλληλα πειστικός και αποτελεσματικός.
Το μάθημα της Αρβελέρ
Η φιλοσοφία της ζωής της συνοψίζεται σε μια φράση που επαναλάμβανε: «Η ζωή είναι το μόνο θανάσιμο γεγονός. Μην νομίζεις ότι η τύχη σου τη φέρνει. Την κάνεις κιόλας». Και προς τους νέους απευθύνει: «Αν είχα να δώσω μια συμβουλή στους νέους, θα ήταν να έχουν ένα όνειρο και να το κυνηγήσουν με τα πόδια στη γη και τα μάτια στον ουρανό».
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε μια μορφή που συνέδεσε την επιστήμη με την τέχνη, την ιστορία με τη ζωή και την προσωπική ακεραιότητα με τη δημόσια παρέμβαση, αφήνοντας πίσω της μια διαδρομή που θα εμπνέει τις επόμενες γενιές.
Πώς την αποχαιρέτησε ο πολιτικός κόσμος
Ο πολιτικός κόσμος και η ακαδημαϊκή κοινότητα αποχαιρετούν τη φωτεινή αυτή προσωπικότητα με μηνύματα σεβασμού και συγκίνησης.
Κυριάκος Μητσοτάκης: «Κοσμοπολίτισσα της σκέψης και του πολιτισμού»
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έγραψε για την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ:
«Η πατρίδα και η παγκόσμια ακαδημαϊκή κοινότητα αποχαιρετούν με συγκίνηση την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ. Την κοσμοπολίτισσα της σκέψης και του πολιτισμού με την ελληνική καρδιά. Ενώ προσωπικά χάνω μία ξεχωριστή φίλη και πολύτιμη σύμβουλο. Εκείνη που με δίδαξε τη σημασία του έργου και του αποτελέσματος. Ώστε «το “αν” να γίνεται “να”», όπως μου έλεγε η ίδια».
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναφέρθηκε στην πορεία της από τις προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας μέχρι την κορυφή της Σορβόννης, σημειώνοντας την ακαδημαϊκή της αριστεία, αλλά και την αφοσίωση στα κοινά: «Το μόνο που θέλω είναι πεθάνω όρθια και ορθή».
Κωνσταντίνος Τασούλας: «Αφήνει πίσω της ανεκτίμητη πνευματική παρακαταθήκη»
Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας τόνισε:
«Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η ανεπανάληπτη ακαδημαϊκός, η μεγάλη διεθνής Ελληνίδα δεν είναι πια μαζί μας. Βαθιά θλίψη και συγκίνηση απλώνεται στην Ελλάδα, στη Γαλλία και στην Ευρώπη, στην οικογένεια και στους οικείους της, στους αναρίθμητους φοιτητές της, σε όλους όσοι γνώρισαν, σεβάστηκαν και αγάπησαν την ίδια και το έργο της».
Ο κ. Τασούλας υπενθύμισε την ιστορική συμβολή της στην κατανόηση του Βυζαντίου και της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και τον πρωτοποριακό της ρόλο ως πρώτη γυναίκα πρύτανης στη Σορβόννη.
Λίνα Μενδώνη: «Ο μακρύς και άκρως δημιουργικός βίος της καθιστά την απώλειά της ακόμα μεγαλύτερη»
Η υπουργός Πολιτισμού δήλωσε:
«Με οδύνη και άφατη συγκίνηση πληροφορήθηκα την απώλεια της Ελένης Αρβελέρ, μιας μεγάλης Ελληνίδας, στο έργο της οποίας οφείλουμε τη σύνδεση του Βυζαντίου με την Αρχαία και Νεότερη ελληνική ιστορία. Ο μακρύς και άκρως δημιουργικός βίος της καθιστά την απώλειά της ακόμα μεγαλύτερη».
Η ίδια υπενθύμισε το έργο και τη δράση της Αρβελέρ στο χώρο της επιστήμης και του πολιτισμού, αλλά και τη συνεισφορά της στο Εθνικό Θέατρο και στην εξωστρέφεια της Ελλάδας.
Νίκος Ανδρουλάκης: «Η Ελλάδα υποκλίνεται στην Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ»
Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ τόνισε:
«Η Ελλάδα αποχαιρετά με σεβασμό και υποκλίνεται στην Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μια σπουδαία προσωπικότητα που έτυχε διεθνούς αναγνώρισης και διέγραψε μια κορυφαία ακαδημαϊκή διαδρομή. Οι μελέτες της για το Βυζάντιο καθώς και η βαθιά πίστη της ότι η ιστορία είναι εργαλείο αυτογνωσίας και η γλώσσα φορέας μνήμης θα αποτελούν διαχρονικούς φάρους».
Νίκος Δένδιας: «Την αποχαιρετάμε με ευγνωμοσύνη»
Ο υπουργός Εξωτερικών έγραψε:
«Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ υπήρξε εμβληματική ιστορικός, με τεράστιο έργο και διεθνή ακτινοβολία. Με τη γνώση και την αφοσίωσή της, ανέδειξε τη Βυζαντινή Περίοδο και συνέβαλε καθοριστικά στο να φωτιστεί ως αναπόσπαστο και λαμπρό κεφάλαιο της πορείας του Ελληνισμού μέσα στους αιώνες. Την αποχαιρετάμε με ευγνωμοσύνη».
Νικόλαος Παπανδρέου: «Η ελληνική και ευρωπαϊκή διανόηση έχασαν μια σπουδαία γυναίκα των γραμμάτων»
Ο ευρωβουλευτής σημείωσε:
«Ο θάνατός της γεμίζει με θλίψη τον κόσμο των γραμμάτων που με τόσο ζήλο και αφοσίωση υπηρέτησε όλα της τα χρόνια. Θερμά συλλυπητήρια στους οικείους της».
Νικήτας Κακλαμάνης: «Ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη»
Ο πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων τόνισε:
«Η απώλεια της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ σηματοδοτεί το τέλος μιας σπουδαίας διαδρομής που υπερέβη τα όρια της επιστήμης και άγγιξε τον ίδιο τον πυρήνα του ευρωπαϊκού πνεύματος. Αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες και πλέον εμβληματικές εκπροσώπους της χώρας μας στο διεθνές πνευματικό και ακαδημαϊκό στερέωμα».
Προκοπής Παυλόπουλος: «Δυσαναπλήρωτο το κενό που αφήνει»
Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας επισήμανε:
«Ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ καταγράφει και τις διαστάσεις του δυσαναπλήρωτου κενού που αφήνει η απώλειά της στο πεδίο της εν γένει ευρωπαϊκής διανόησης, ιδίως σε ό,τι αφορά την έρευνα γύρω από την ανεξάντλητη διαχρονική πολιτισμική παρακαταθήκη της Ελλάδας».
