Η φράση «διχασμένη προσωπικότητα» χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινότητα για να περιγράψει κάποιον που αλλάζει απότομα συμπεριφορά, διαθέσεις ή στάση απέναντι στους άλλους.

Τι σημαίνει λοιπόν όταν κάποιος νιώθει οτι «έχει δύο εαυτούς» και τι είναι η λεγόμενη «σχάση»;

Τι σημαίνει πραγματικά «διχασμένη προσωπικότητα»

Στην κλινική ψυχολογία, ο όρος που συχνά συγχέεται με τη «διχασμένη προσωπικότητα» είναι η Διασχιστική Διαταραχή Ταυτότητας. Πρόκειται για μια όχι σπάνια, αλλά σοβαρή ψυχική διαταραχή, κατά την οποία το άτομο εμφανίζει δύο ή περισσότερες διακριτές ταυτότητες ή καταστάσεις προσωπικότητας, που εναλλάσσονται στον έλεγχο της συμπεριφοράς. Συνήθως σχετίζεται με σοβαρά τραυματικά βιώματα στην παιδική ηλικία.

Ωστοσο, οι περισσότεροι άνθρωποι που λένε «νιώθω σαν να έχω δύο εαυτούς» δεν πάσχουν από αυτή τη διαταραχή. Συνήθως περιγράφουν μια εσωτερική σύγκρουση, μια αντίφαση ανάμεσα σε διαφορετικές πλευρές του χαρακτήρα τους.

Η σχάση ως μηχανισμός άμυνας

Η «σχάση» είναι ένας τρόπος με τον οποίο το μυαλό προσπαθεί να προστατευτεί από δύσκολα και έντονα συναισθήματα.

Ο όρος ξεκίνησε από την ψυχανάλυση και σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως στην ψυχοδυναμική προσέγγιση (ψυχοθεραπευτική μέθοδος, βασισμένη στην ψυχανάλυση, που εστιάζει στην κατανόηση του ασυνείδητου και των πρώτων, βρεφικών, νηπιακών, παιδικών εμπειριών σε σχέση με το μεγάλωμά μας μέσα στην οικογένεια) για να περιγράψει αυτήν τη συμπεριφορά.

Με απλά λόγια, η σχάση είναι η τάση να βλέπουμε τους ανθρώπους και τις καταστάσεις με απόλυτους όρους, δηλαδη όλα καλά ή όλα κακά, όλα άσπρο ή όλα μαύρο.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να εξιδανικεύει έναν άνθρωπο και να τον θεωρεί «τέλειο», και με την πρώτη απογοήτευση να τον βλέπει ως «απαράδεκτο». Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με την εικόνα που έχει για τον εαυτό του· τη μια μέρα νιώθει μοναδικός και δυνατός, και την άλλη εντελώς ανεπαρκής και λίγος.

Η σχάση είναι ένας τρόπος με τον οποίο το μυαλό μας προσπαθεί να αντέξει έντονα και δύσκολα συναισθήματα. Όταν κάποιος πληγώνεται, θυμώνει ή φοβάται πολύ, μπορεί να «χωρίσει» την πραγματικότητα σε δύο άκρα για να προστατευτεί. Για παράδειγμα, αντί να δεχτεί ότι ένας άνθρωπος μπορεί να έχει και καλά και κακά στοιχεία, τον βλέπει είτε ως απόλυτα καλό είτε ως απόλυτα κακό. Αυτό προσωρινά ανακουφίζει, γιατί τα πράγματα φαίνονται πιο ξεκάθαρα και λιγότερο μπερδεμένα.

Όταν όμως αυτός ο τρόπος σκέψης γίνεται μόνιμος, αρχίζουν τα προβλήματα. Στις σχέσεις, το άτομο μπορεί να ενθουσιάζεται πολύ γρήγορα, να δένεται έντονα και να εξιδανικεύει τον άλλον. Στην αρχή όλα μοιάζουν ιδανικά. Με την πρώτη απογοήτευση όμως, ένα λάθος, μια διαφωνία, μια καθυστέρηση σε ένα μήνυμα, η εικόνα αλλάζει απότομα και συνήθως αυτές οι απότομες εναλλαγές κουράζουν τον σύντροφο και δημιουργούν ένταση, καβγάδες και ανασφάλεια.

Το ίδιο συμβαίνει και με την εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του. Μπορεί τη μια στιγμή να νιώθει ικανό και σίγουρο και την άλλη εντελώς αποτυχημένο και ανάξιο. Δεν υπάρχει σταθερή, ισορροπημένη εικόνα. Αυτή η εσωτερική αστάθεια επηρεάζει αποφάσεις, επαγγελματικές επιλογές και φιλίες.

Με απλά λόγια, όταν κάποιος δεν μπορεί να δει ότι οι άνθρωποι και ο ίδιος έχουν και θετικά και αρνητικά στοιχεία μαζί, τότε ζει σε μια συνεχή εναλλαγή άκρων και αυτή η ζωή στα «άκρα» δυσκολεύει τόσο τις σχέσεις του όσο και την προσωπική του ηρεμία.

Οι «δύο πλευρές» μέσα μας

Η αίσθηση ότι λειτουργούμε με «δύο κομμάτια» είναι στην πραγματικότητα πολύ ανθρώπινη. Μπορεί να υπάρχει μια πλευρά μας που είναι φιλόδοξη και δυναμική, και μια άλλη που φοβάται την αποτυχία. Μια πλευρά που θέλει ασφάλεια και μια άλλη που διψά για αλλαγή. Μια πλευρά που βλέπει θετικά τον εαυτό μας και μια άλλη που μας τιμωρεί.

Στη λογοτεχνία, η ιδέα των «δύο εαυτών» έχει αποτυπωθεί χαρακτηριστικά στο βιβλίο Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde του Robert Louis Stevenson, όπου ο ίδιος άνθρωπος εμφανίζεται με δύο εντελώς διαφορετικές όψεις: τη «φωτεινή» και τη «σκοτεινή».

Στην ουσία θα λέγαμε οτι υπάρχει μια πολυπλοκότητα ως προς την προσωπικότητα, δεν είμαστε μονοδιάστατοι. Αντίθετα, αποτελούμαστε από διαφορετικές ανάγκες, εκτελούμε διαφορετικούς ρόλους και ποικιλότροπες εμπειρίες. Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν διαφορετικές πλευρές, αλλά ότι δεν υπάρχει επικοινωνία και ισορροπία μεταξύ τους.

Όταν κάποιος λέει «τη μια μέρα είμαι αυτός και την άλλη κάποιος άλλος», συνήθως δεν σημαίνει ότι έχει δύο προσωπικότητες. Στις περισσότερες περιπτώσεις σημαίνει ότι δυσκολεύεται να διαχειριστεί τα συναισθήματά του και να τα κρατήσει σε μια σταθερή ισορροπία.

Η ρύθμιση συναισθημάτων είναι η ικανότητα να νιώθουμε κάτι έντονο (πχ. θυμό, ζήλια, απογοήτευση, φόβο) χωρίς αυτό να μας παρασύρει ολοκληρωτικά. Όταν αυτή η ικανότητα δεν έχει αναπτυχθεί αρκετά, το άτομο μπορεί να «πλημμυρίζει» από συναίσθημα. Για παράδειγμα, μια μικρή απόρριψη μπορεί να βιωθεί σαν μεγάλη εγκατάλειψη, μια απλή κριτική μπορεί να μοιάζει με πλήρη απόρριψη της αξίας του, κι ετσι αλλάζει απότομα διάθεση, στάση και συμπεριφορά.

Οι άλυτες εσωτερικές συγκρούσεις παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο. Μέσα μας μπορεί να συνυπάρχουν αντικρουόμενες ανάγκες, να θέλουμε κοντά μας έναν άνθρωπο αλλά ταυτόχρονα να φοβόμαστε την οικειότητα. Να επιθυμούμε επιτυχία αλλά να φοβόμαστε την αποτυχία. Όταν αυτές οι πλευρές δεν έχουν «συμφιλιωθεί», ενεργοποιείται κάθε φορά η μια ή η άλλη, ανάλογα με την κατάσταση. Ετσι το άτομο μπορεί να νιώθει ότι δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του από τη μια μερα στην άλλη.

Στην ουσια δεν αλλάζει ο άνθρωπος, αλλα το κομμάτι του εαυτού του που παίρνει τον έλεγχο εκείνη τη στιγμή και αυτό συνήθως συμβαίνει όταν τα συναισθήματα είναι έντονα και δεν έχουν βρεθεί υγιείς τρόποι για να μπορεσει να τα διαχειριστεί.

Πότε χρειάζεται βοήθεια

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η κατάσταση ξεπερνά μια «φυσιολογική» εσωτερική σύγκρουση. Για παράδειγμα, αν ένα άτομο βιώνει κενά μνήμης (πχ τι είπε, τι έκανε, πώς φέρθηκε, πώς αντέδρασε), αίσθηση αποσύνδεσης από τον εαυτό του ή τον κόσμο γύρω του, ή έντονη σύγχυση για την ταυτότητά του, τότε είναι σημαντικό να απευθυνθεί σε ειδικό ψυχικής υγείας.

Όταν λέμε «αίσθηση αποσύνδεσης από τον εαυτό του ή τον κόσμο γύρω του», εννοούμε μια εμπειρία κατά την οποία το άτομο νιώθει σαν να μην είναι πλήρως «μέσα» σε αυτό που ζει.

Για παράδειγμα, μπορεί να αισθάνεται σαν να παρακολουθεί τον εαυτό του απ’ έξω, σαν θεατής σε ταινία. Μπορεί να σκέφτεται: «Αυτό που κάνω δεν μοιάζει δικό μου» ή «Σαν να μην είμαι εγώ αυτός». Το σώμα του μπορεί να του φαίνεται ξένο ή οι κινήσεις του αυτόματες, χωρίς να νιώθει πραγματικά παρών.

Άλλες φορές η αποσύνδεση αφορά το περιβάλλον. Ο κόσμος γύρω του μπορεί να μοιάζει «ψεύτικος», θολός ή μακρινός, σαν να υπάρχει ένα πέπλο ανάμεσα σε εκείνον και την πραγματικότητα. Οι ήχοι μπορεί να ακούγονται περίεργοι, οι άνθρωποι να φαίνονται σαν να βρίσκονται σε απόσταση, ακόμα κι αν είναι δίπλα του.

Αυτές οι εμπειρίες ονομάζονται στην ψυχολογία αποπροσωποποίηση (όταν η αποσύνδεση αφορά τον εαυτό) και αποπραγματοποίηση (όταν αφορά τον κόσμο γύρω). Μπορούν να εμφανιστούν σε περιόδους έντονου στρες, άγχους ή μετά από τραυματικά γεγονότα. Είναι σαν ο εγκέφαλος να «πατά παύση» για να προστατεύσει το άτομο από υπερβολική ψυχική πίεση.

Αν όμως αυτές οι εμπειρίες είναι συχνές, έντονες ή προκαλούν φόβο και σύγχυση, τότε είναι σημαντικό να αξιολογηθούν από ειδικό ψυχικής υγείας, ωστε να διαπιστωθεί τι τις προκαλεί και πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν.

Η έγκαιρη αξιολόγηση από ψυχολόγο ή ψυχίατρο μπορει να ξεκαθαρίσει αν πρόκειται για έντονο στρες, τραυματική εμπειρία ή για κάποια διασχιστική διαταραχή που χρειάζεται θεραπευτική παρέμβαση.

Ο δρόμος προς την εσωτερική ισορροπία

Ο στόχος της ψυχοθεραπείας δεν είναι να «σβήσει» μια πλευρά του εαυτού μας, αλλα να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει, να κατανοήσει και να ενσωματώσει όλα του τα κομμάτια.

Η ωριμότητα δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε αντιφάσεις. Σημαίνει ότι μπορούμε να αντέξουμε την πολυπλοκότητα του εαυτού μας, να αποδεχτούμε ότι μπορούμε να είμαστε και δυνατοί και ευάλωτοι, και λογικοί και παράλογοι.

Σημαντικό είναι να αγκαλιάζουμε όλα μας τα κομμάτια και να τους επιτρέπουμε να συνεργάζονται, αντί να πολεμούν μεταξύ τους.