Πόσο εύκολα μπορούμε να υπάρξουμε όταν δεν υπάρχει συνεχώς κάτι που να μας κρατά απασχολημένους;
Υπάρχουν στιγμές που ανοίγουμε το κινητό χωρίς να έχουμε πραγματικά κάτι να ψάξουμε. Δεν περιμένουμε κάποιο μήνυμα, δεν αναζητούμε κάποια συγκεκριμένη πληροφορία και, πολλές φορές, ούτε καν μας ενδιαφέρει πραγματικά αυτό που βλέπουμε. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουμε να κατεβαίνουμε την οθόνη. Ένα βίντεο διαδέχεται το άλλο, μια εικόνα την επόμενη, μια ζωή την επόμενη ζωή και κάπως έτσι μπορεί να περάσει μισή ώρα χωρίς να έχουμε καταλάβει πώς.
Ο μέσος άνθρωπος ελέγχει το κινητό του περίπου 96 έως 144 φορές την ημέρα, κάτι που σημαίνει ότι κοιτάζει την οθόνη του κάθε 10 με 12 λεπτά κατά τη διάρκεια των ωρών που είναι ξύπνιος. Σε ό,τι αφορά τον συνολικό χρόνο, ο μέσος χρήστης παγκοσμίως αφιερώνει 4,5 έως 5 ώρες την ημέρα αποκλειστικά στο κινητό του, ενώ αν προστεθούν οι υπολογιστές και οι τηλεοράσεις, ο συνολικός χρόνος οθόνης ξεπερνά τις 6,5 ώρες καθημερινά.
Αν το δούμε μόνο ως μια κακή συνήθεια, χάνουμε ένα σημαντικό κομμάτι της εικόνας. Από μια ψυχαναλυτική σκοπιά, θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει μέσα μας ακριβώς τη στιγμή που πιάνουμε το κινητό. Μήπως προσπαθούμε να αποφύγουμε μια σκέψη; Μήπως δεν αντέχουμε τη σιωπή; Μήπως η πλήξη μας φέρνει αντιμέτωπους με ένα κενό που δεν θέλουμε να αισθανθούμε; Ή μήπως, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, το scrolling έχει γίνει ένας τρόπος να μην έρθουμε πολύ κοντά σε όσα νιώθουμε;
Ο Ιδανικός Εαυτός βρίσκεται παντού στην οθόνη
Τα social media μας παρουσιάζουν καθημερινά έναν κόσμο γεμάτο εικόνες επιτυχίας, ομορφιάς, ταξιδιών, σχέσεων, χρημάτων, κοινωνικής αποδοχής και διαρκούς δραστηριότητας. Βλέπουμε ανθρώπους που φαίνεται να ξέρουν πάντα τι θέλουν, να έχουν πάντα κάτι ενδιαφέρον να κάνουν, να ταξιδεύουν, να αγαπιούνται, να δημιουργούν, να διασκεδάζουν και να προχωρούν.
Φυσικά, γνωρίζουμε λογικά ότι πρόκειται για επιλεγμένες εικόνες. Ξέρουμε ότι κανείς δεν ανεβάζει ολόκληρη τη ζωή του, ξέρουμε ότι υπάρχουν φίλτρα, επιτυχημένες στιγμές, σωστές γωνίες, επεξεργασία και προσεκτικά επιλεγμένες λεζάντες. Κι όμως, συναισθηματικά δεν είναι πάντα τόσο εύκολο να κρατήσουμε αυτή την απόσταση.
Στην ουσια, ο άνθρωπος δεν συγκρίνει μόνο τη ζωή του με τη ζωή των άλλων, αλλα πολύ συχνά συγκρίνει τον πραγματικό εαυτό του με μια εικόνα του εαυτού που θα ήθελε να είναι.
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται ο «Ιδανικός Εαυτός», δηλαδή ο εαυτός που είναι πιο όμορφος, πιο επιτυχημένος, πιο κοινωνικός, πιο ενδιαφέρων, πιο επιθυμητός, πιο παραγωγικός. Ένας εαυτός που μοιάζει να τα έχει καταφέρει στη ζωή.
Η δύσκολη συνάντηση του Ιδανικού με τον πραγματικό εαυτό
Το πρόβλημα δεν είναι ότι έχουμε ιδανικά. Είναι ανθρώπινο να θέλουμε να εξελιχθούμε και να φανταζόμαστε μια καλύτερη εκδοχή του εαυτού μας. Η δυσκολία αρχίζει όταν η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που πιστεύουμε ότι θα έπρεπε να είμαστε γίνεται πολύ μεγάλη, γιατί τότε ο πραγματικός εαυτός μπορεί να αρχίσει να μοιάζει ανεπαρκής.
Ενώ στην οθόνη βλέπουμε ανθρώπους που «ζουν», εμείς μπορεί εκείνη τη στιγμή να είμαστε κουρασμένοι στον καναπέ. Ενώ κάποιος παρουσιάζει μια καινούργια δουλειά, ένα ταξίδι ή μια σχέση, εμείς μπορεί να περνάμε μια περίοδο αβεβαιότητας. Ενώ κάποιος δείχνει την πιο όμορφη πλευρά της ζωής του, εμείς γνωρίζουμε όλες τις δικές μας δυσκολίες.
Έτσι δημιουργείται μια παράξενη εσωτερική σύγκριση, καθώς συγκρίνουμε τη δική μας ολόκληρη ζωή με το καλύτερο στιγμιότυπο της ζωής κάποιου άλλου. Όσο περισσότερο κοιτάζουμε, τόσο περισσότερο μπορεί να νιώθουμε ότι υστερούμε.
Όταν το scrolling γίνεται ένας τρόπος να αποφεύγουμε τον εαυτό μας – Το «αναισθητικό» μας
Στην καθημερινότητά μας έχουμε σχεδόν ξεχάσει πώς είναι να αφήνουμε μια στιγμή να περάσει χωρίς να τη γεμίσουμε. Αν περιμένουμε κάπου, ανοίγουμε το κινητό· αν ξαπλώσουμε και δεν μας παίρνει αμέσως ο ύπνος, ψάχνουμε κάτι να δούμε· αν τελειώσει μια συζήτηση ή μείνουμε για λίγο μόνοι, η οθόνη βρίσκεται σχεδόν αυτόματα στα χέρια μας. Έτσι, ακόμη και οι μικρές παύσεις της ημέρας, εκείνες που παλαιότερα μπορούσαν να μας αφήσουν λίγο χώρο για σκέψη ή για μια απλή αίσθηση του εαυτού μας, γεμίζουν αμέσως με εικόνες, πληροφορίες και την παρουσία των άλλων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρήση του κινητού κρύβει ένα βαθύτερο ψυχολογικό αίτιο ούτε ότι κάθε άνθρωπος που σκρολάρει προσπαθεί να αποφύγει κάποιο δύσκολο συναίσθημα. Υπάρχουν όμως στιγμές κατά τις οποίες η οθόνη μπορεί να λειτουργεί σαν ένας εύκολος τρόπος να μεταφέρουμε την προσοχή μας από αυτό που συμβαίνει μέσα μας σε κάτι που συμβαίνει έξω από εμάς, χωρίς να χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε τι ακριβώς μας έχει αναστατώσει.
Η δυσκολία δεν βρίσκεται πάντα σε αυτό που βλέπουμε
Από αυτή την άποψη, το περιεχόμενο που καταναλώνουμε μπορεί να είναι σχεδόν δευτερεύον. Μπορεί να παρακολουθούμε βίντεο, να κοιτάμε φωτογραφίες, να διαβάζουμε σχόλια ή να περνάμε από τη μια δημοσίευση στην άλλη, χωρίς κανένα από αυτά να μας προσφέρει κάτι που πραγματικά χρειαζόμαστε. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι για λίγη ώρα η προσοχή μας βρίσκεται κάπου αλλού και δεν χρειάζεται να στραφεί προς εκείνο που μας απασχολεί εσωτερικά.
Η οθόνη, με αυτή την έννοια, δεν χρειάζεται απαραίτητα να μας κάνει πιο χαρούμενους για να λειτουργήσει ως ανακούφιση. Αρκεί να προσφέρει κάτι που απαιτεί την προσοχή μας και έτσι να αφήνει λιγότερο χώρο σε μια σκέψη, ένα συναίσθημα ή μια εσωτερική ανησυχία που εκείνη τη στιγμή ίσως μας είναι δύσκολο να αντέξουμε. Το συναίσθημα δεν έχει λυθεί και η σκέψη δεν έχει πραγματικά εξαφανιστεί, όμως για λίγο έχει απομακρυνθεί από το προσκήνιο.
Τι συμβαίνει όταν μένουμε χωρίς περισπασμούς;
Το να μπορεί ένας άνθρωπος να μείνει μόνος με τον εαυτό του δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται τους άλλους, ούτε ότι πρέπει να είναι αυτάρκης σε όλα. Σημαίνει περισσότερο ότι μπορεί να αντέξει την εσωτερική του ζωή, ακόμη και όταν δεν υπάρχει αμέσως κάποιος εξωτερικός περισπασμός που θα του πει τι να κοιτάξει, τι να σκεφτεί ή πού να στρέψει την προσοχή του.
Γι’ αυτό ορισμένες φορές η σιωπή μας φαίνεται πιο δύσκολη από όσο περιμέναμε. Όταν σταματήσει η συνεχής ροή πληροφοριών, μπορεί να επιστρέψουν σκέψεις που είχαμε αφήσει στην άκρη ή συναισθήματα που δεν είχαμε χρόνο να επεξεργαστούμε μέσα στην ένταση της ημέρας και τότε το κινητό γίνεται ένας πολύ εύκολος τρόπος να ξαναβάλουμε «θόρυβο» εκεί όπου μόλις δημιουργήθηκε λίγη εσωτερική ησυχία.
Τι θα αντικρίσω αν κοιτάξω μέσα μου;
Πίσω από την ανάγκη να μην είμαστε ποτέ πραγματικά μόνοι με τον εαυτό μας υπάρχει ένας πιο δύσκολος φόβος: τι θα αντικρίσω αν κοιτάξω πραγματικά μέσα μου; Θα μου αρέσει αυτό που θα βρω; Θεωρώ τον εαυτό μου καλό άνθρωπο ή υπάρχουν πλευρές μου που με κάνουν να νιώθω ντροπή, αηδία ή ενοχή;
Από μια ψυχαναλυτική σκοπιά, μπορεί να αποφεύγουμε τον εαυτό μας όχι επειδή δεν έχουμε τίποτα να νιώσουμε, αλλά επειδή φοβόμαστε αυτά που θα αποκαλυφθούν. Κρύβουμε τον θυμό, τη ζήλια, την ανάγκη, την ανασφάλεια, ακόμη και σκέψεις που δεν ταιριάζουν με την εικόνα που θέλουμε να έχουμε για εμάς.
Οσο περισσότερο δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε αυτές τις πλευρές, τόσο περισσότερο έχουμε ανάγκη να τις κρύψουμε και από τους άλλους.
Ίσως, τελικά, δεν φοβόμαστε τόσο τη μοναξιά όσο τη συνάντηση με έναν εαυτό που δεν έχουμε μάθει να αγαπάμε.
Τι υπήρχε πριν από το scrolling;
Θα λέγαμε οτι πιο χρήσιμο από το να μετράμε απλώς πόσες ώρες περνάμε στην οθόνη είναι να παρατηρήσουμε πότε ακριβώς νιώθουμε την ανάγκη να την ανοίξουμε. Υπάρχουν άνθρωποι που πιάνουν το κινητό κάθε φορά που βαριούνται, άλλοι όταν αισθάνονται μόνοι, άλλοι όταν αγχώνονται και άλλοι απλώς επειδή έχουν συνηθίσει να μην αφήνουν ούτε λίγα λεπτά της ημέρας χωρίς κάποιο ερέθισμα.
Η παρατήρηση αυτή δεν χρειάζεται να γίνει με ενοχή ή με την αίσθηση ότι πρέπει να κόψουμε μια «κακή συνήθεια». Έχει περισσότερο ενδιαφέρον να δούμε τι ρόλο έχει αυτή η συνήθεια για εμάς. Γιατί αν το κινητό εμφανίζεται στα χέρια μας ακριβώς τη στιγμή που εμφανίζεται και ένα δύσκολο συναίσθημα, τότε ίσως αξίζει να αναρωτηθούμε τι θα συνέβαινε αν, έστω για λίγο, δεν βιαζόμασταν να το απομακρύνουμε.
Γιατί η σιωπή μπορεί να γίνει τόσο δύσκολη;
Η αλήθεια είναι ότι οταν σταματήσει ο θόρυβος, αρχίζουμε να ακούμε περισσότερο τον εαυτό μας.
Μπορεί να εμφανιστεί μια σκέψη που αποφεύγαμε όλη μέρα, μπορεί να θυμηθούμε έναν άνθρωπο που μας λείπει, μπορεί να νιώσουμε ότι δεν ξέρουμε προς τα πού πηγαίνει η ζωή μας, μπορεί να έρθει στην επιφάνεια η μοναξιά, η απογοήτευση, η ανασφάλεια ή απλώς μια αίσθηση κενού που δεν μπορούμε εύκολα να εξηγήσουμε.
Το scrolling προσφέρει έναν πολύ εύκολο τρόπο να μην ακούσουμε τίποτα από αυτά.
Μερικές φορές δεν χρησιμοποιούμε το κινητό επειδή θέλουμε τόσο πολύ να δούμε κάτι, αλλά επειδή δεν θέλουμε να νιώσουμε κάτι.
Όταν ο άλλος γίνεται καθρέφτης
Τα social media λειτουργούν επίσης σαν ένας ατελείωτος καθρέφτης. Μας δείχνουν διαρκώς ανθρώπους και ζωές απέναντι στις οποίες μπορούμε να μετρήσουμε τον εαυτό μας.
«Είμαι αρκετά επιτυχημένος;»
«Έχω αρκετούς φίλους;»
«Η ζωή μου είναι αρκετά ενδιαφέρουσα;»
«Γιατί εκείνος προχωρά και εγώ όχι;»
«Γιατί όλοι φαίνεται να είναι χαρούμενοι εκτός από εμένα;»
Οι ερωτήσεις αυτές δεν εμφανίζονται πάντα συνειδητά. Μπορεί απλώς να νιώσουμε μια αδιόρατη δυσαρέσκεια αφού κλείσουμε το κινητό. Δεν ξέρουμε ακριβώς γιατί, αλλά αισθανόμαστε λίγο χειρότερα από πριν.
Βλέπουμε εικόνες για να ξεχαστούμε, συγκρινόμαστε με αυτές και νιώθουμε ανεπαρκείς, και στη συνέχεια επιστρέφουμε στην ίδια οθόνη για να ξεχάσουμε ξανά αυτό που αισθανθήκαμε.
Η ανάγκη να φαίνεται ότι όλα είναι καλά
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πλευρά. Δεν καταναλώνουμε μόνο τον «Ιδανικό Εαυτό» των άλλων. Μερικές φορές προσπαθούμε να κατασκευάσουμε και τον δικό μας.
Διαλέγουμε ποια φωτογραφία θα ανεβάσουμε, ποια στιγμή θα δείξουμε, τι θα γράψουμε, τι θα αφήσουμε εκτός. Δημιουργούμε μια εκδοχή του εαυτού μας που μπορεί να είναι πραγματική, αλλά είναι ταυτόχρονα επιλεγμένη και ελεγχόμενη.
Όσο περισσότερο επενδύουμε σε αυτή την εικόνα, τόσο πιο δύσκολο μπορεί να γίνει να αντέξουμε τις στιγμές που δεν της μοιάζουν.
Γιατί ο πραγματικός εαυτός δεν είναι πάντα λαμπερός, είναι και κουρασμένος, ζηλεύει, φοβάται, βαριέται, αμφιβάλλει, αποτυγχάνει, θυμώνει και μερικές φορές δεν ξέρει καθόλου τι θέλει.
Από την ανάγκη για τελειότητα στην αποδοχή του ανθρώπινου εαυτού
Η λύση δεν είναι να πετάξουμε το κινητό ή να αποφασίσουμε ότι από αύριο δεν θα ξαναχρησιμοποιήσουμε τα social media, αλλα να αρχίσουμε να παρατηρούμε πότε τα χρησιμοποιούμε και τι αισθανόμαστε λίγο πριν τα ανοίξουμε.
Αν πιάνω το κινητό κάθε φορά που νιώθω μόνος, τι ακριβώς προσπαθώ να αποφύγω; Αν σκρολάρω όταν βαριέμαι, γιατί είναι τόσο δύσκολο να αντέξω τη βαρεμάρα; Αν αισθάνομαι χειρότερα μετά από είκοσι λεπτά στα social media, τι ήταν αυτό που αναζητούσα εξαρχής;
Αυτές οι ερωτήσεις είναι πιο σημαντικές από το να κατηγορήσουμε τον εαυτό μας ότι «χάνει τον χρόνο του».
Όταν καταλάβουμε τι προσπαθούμε να αποφύγουμε, μπορούμε σταδιακά να βρούμε έναν διαφορετικό τρόπο να το αντιμετωπίσουμε.
Δεν χρειάζεται να γίνουμε ο Ιδανικός Εαυτός
Ο Ιδανικός Εαυτός μπορεί να είναι χρήσιμος όταν λειτουργεί σαν μια κατεύθυνση. Γίνεται όμως σκληρός όταν μετατρέπεται σε έναν εσωτερικό κριτή που μας υπενθυμίζει συνεχώς πόσο μακριά βρισκόμαστε από αυτό που «θα έπρεπε» να είμαστε.
Το πιο δύσκολο πράγμα στην εποχή των social media ειναι να αντέξουμε για λίγο να μην παρουσιάζουμε τίποτα. Να καθίσουμε στη σιωπή χωρίς να γεμίσουμε αμέσως την οθόνη, να αφήσουμε μια δύσκολη σκέψη να περάσει από μέσα μας χωρίς να την καλύψουμε με ένα ακόμη βίντεο.
Η ψυχική ηρεμία δεν έρχεται πάντα όταν βρίσκουμε κάτι που θα μας αποσπάσει από αυτό που νιώθουμε. Αντίθετα, έρχεται όταν μπορούμε, έστω για λίγο, να μείνουμε μαζί με αυτό που νιώθουμε χωρίς να χρειάζεται αμέσως να το διώξουμε.
