Δεν είναι μόνο οι «σκληροί» εθισμοί που μας κρατούν δέσμιους. Στην πραγματικότητα, η καθημερινότητά μας είναι γεμάτη μικρές εξαρτήσεις που περνούν σχεδόν απαρατήρητες, επειδή είναι κοινωνικά αποδεκτές, εύκολα προσβάσιμες και πολλές φορές συνδεδεμένες με την έννοια της απόλαυσης ή της επιβράβευσης.

Το ένα επεισόδιο στο Netflix που γίνεται τρία, το γλυκό μετά από μια δύσκολη μέρα, ο καφές που δεν είναι ένας αλλά τέσσερις, το τσιγάρο που «με ηρεμεί», ακόμη και η εμμονή με τις αισθητικές παρεμβάσεις για να φτάσουμε μια εικόνα τελειότητας, όλα αυτά δεν είναι τυχαίες επιλογές, αλλά τρόποι ρύθμισης των συναισθημάτων μας.

Η απεξάρτηση δεν ξεκινά από τη στέρηση, αλλα από το να καταλάβουμε τι ακριβώς μας συμβαίνει.

Όταν η απόλαυση γίνεται ανάγκη

Στην αρχή, κάθε συνήθεια έχει έναν θετικό ρόλο. Για παράδειγμα, το Netflix μας χαλαρώνει μετα από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά, τα γλυκά μας δίνουν μια στιγμιαία ευχαρίστηση, ο καφές μας ξυπνά και μας τονώνει, το τσιγάρο μας δίνει την αίσθηση της παύσης, οι αισθητικές παρεμβάσεις ενισχύουν την αυτοπεποίθησή μας και πάει λέγοντας… Το πρoβλημα, όμως, αρχίζει οταν αυτά παύουν να είναι απλά επιλογές και μετατρέπονται σε αναγκαιότητες.

Όταν λέμε «δεν μπορώ χωρίς αυτό», εκεί κρύβεται ο μηχανισμός της εξάρτησης. Στην ουσία, δεν είμαστε εθισμένοι στην ουσία ή στη συνήθεια καθαυτή, αλλα είμαστε εθισμένοι στο συναίσθημα που μας προσφέρει, ή μάλλον, στην ανακούφιση που μας δίνει από κάτι που δεν θέλουμε να νιώσουμε.

Netflix και φυγή από την πραγματικότητα

Η ασταμάτητη παρακολούθηση σειρών συχνά δεν έχει να κάνει μόνο με την ψυχαγωγία, αλλά με την ανάγκη να βρούμε ένα αναισθητικό για το μυαλό μας. Όταν είμαστε κουρασμένοι, αγχωμένοι ή συναισθηματικά πιεσμένοι, η βύθιση σε έναν ξένο κόσμο μας κάνει να ξεφεύγουμε και να ξεχνάμε τα προσωρινά τα προβλήματά μας.

Η τεχνική απεξάρτησης εδώ δεν είναι να κόψουμε απότομα την τηλεόραση, αλλά να βάλουμε συνειδητά όρια. Μπορούμε να αποφασίσουμε εκ των προτέρων πόσο θα δούμε, να αφήνουμε μικρά διαστήματα σιωπής μέσα στην ημέρα μας και να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που αποφεύγουμε όταν πατάμε «next episode».

Γλυκά και συναισθηματική «πείνα»

Πολλές φορές δεν πεινάμε σωματικά, αλλά συναισθηματικά. Το γλυκό γίνεται παρηγοριά, επιβράβευση, ακόμη και τρόπος να γεμίσουμε ένα εσωτερικό κενό. Η απότομη στέρηση συνήθως οδηγεί σε υπερφαγικά επεισόδια και ενοχές.

Μια πιο ανθρώπινη προσέγγιση είναι η σταδιακή μείωση, η αντικατάσταση με πιο ισορροπημένες επιλογές και, κυρίως, η αναγνώριση του συναισθήματος που προηγείται της επιθυμίας. Αν πριν από το γλυκό υπάρχει άγχος, μοναξιά ή βαρεμάρα, τότε εκεί χρειάζεται να στραφεί η φροντίδα μας.

Καφές και τσιγάρο: Η ψευδαίσθηση της ρύθμισης

Ο καφές και το τσιγάρο συχνά λειτουργούν σαν μικρές «τελετουργίες ελέγχου» μέσα στη μέρα μας. Μας δίνουν την αίσθηση οτι κρατάμε μια παύση, ότι παίρνουμε ανάσα. Στην πραγματικότητα, όμως, το σώμα μαθαίνει να βασίζεται σε αυτά για να ρυθμίσει την ενέργεια και το στρες.

Η απεξάρτηση εδώ χρειάζεται να το πάμε σταδιακά, δηλαδή να μειώσουμε την ποσότητα, να το αντικαταστήσουμε με άλλες τελετουργίες (π.χ. μικρές βόλτες, βαθιές αναπνοές, νερό ή αφεψήματα), αλλά και να προετοιμασοτύμε για τα συμπτώματα στέρησης, τα οποία είναι παροδικά. Το σημαντικό είναι να καταλάβουμε ότι η ηρεμία δεν προέρχεται από το τσιγάρο, προέρχεται από τη διακοπή της έντασης που είχε δημιουργήσει η ίδια η ανάγκη για τσιγάρο.

Η εξάρτηση από την εικόνα και οι πλαστικές επεμβάσεις

Σε μια εποχή όπου η εικόνα προβάλλεται αδιάκοπα, η ανάγκη για διαρκή βελτίωση της εξωτερικής εμφάνισης μπορεί να μετατραπεί σε έναν ατελείωτο αγώνα. Κάθε παρέμβαση υπόσχεται αυτοπεποίθηση, όμως αν το εσωτερικό κενό παραμένει, η ικανοποίηση διαρκεί λίγο και η ανάγκη επανέρχεται.

Η ουσιαστική «απεξάρτηση» εδώ δεν είναι η άρνηση της φροντίδας του εαυτού, αλλά η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης πέρα από την εικόνα. Όταν η αξία μας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το πώς φαινόμαστε, τότε οι επιλογές μας γίνονται πιο ελεύθερες και λιγότερο καταναγκαστικές.

Οι βασικές αρχές της απεξάρτησης

Η αλλαγή δεν έρχεται μέσα από τιμωρία, αλλά μέσα από επίγνωση και συνέπεια. Μερικές βασικές αρχές που ισχύουν σε κάθε μορφή μικρής εξάρτησης είναι:

• Η σταδιακή μείωση αντί για το απότομο «κόψιμο», εκτός αν υπάρχει σοβαρός ιατρικός λόγος.
• Η αντικατάσταση της συνήθειας με μια άλλη, πιο υγιή τελετουργία.
• Η κατανόηση του συναισθήματος που ενεργοποιεί την ανάγκη.
• Η αποδοχή των πισωγυρισμάτων χωρίς αυτοτιμωρία.

Η απεξάρτηση είναι διαδικασία, όχι απόφαση μιας ημέρας.

Η βαθύτερη ανάγκη πίσω από κάθε εθισμό

Στον πυρήνα κάθε εξάρτησης υπάρχει μια ανθρώπινη ανάγκη για ξεκούραση, για αποδοχή, για ανακούφιση, για αγάπη, για επιβεβαίωση. Oταν μάθουμε να φροντίζουμε αυτές τις ανάγκες με πιο ώριμους και ουσιαστικούς τρόπους, οι εξαρτήσεις χάνουν σταδιακά τη δύναμή τους.