Η αντιπαράθεση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες του Ντόναλντ Τραμπ, το Ισραήλ του Μπέντζαμιν Νετανιάχου και το Ιράν δεν θεωρείται από πολλούς αναλυτές μια συνηθισμένη κρίση στη Μέση Ανατολή.
Πρόκειται για μια εξέλιξη που ενδέχεται να επηρεάσει βαθιά τη διεθνή ισορροπία δυνάμεων, να επανακαθορίσει τις σχέσεις των συμμάχων της Ουάσιγκτον και να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η αμερικανική ισχύς στο παγκόσμιο σύστημα.
Σύμφωνα με ανάλυση του CNN, η έναρξη και η εξέλιξη της σύγκρουσης αντικατοπτρίζουν πλήρως τη φιλοσοφία της πολιτικής Τραμπ: μια προσέγγιση που δίνει έμφαση στην αποφασιστικότητα, την ανάληψη ρίσκου και τις μονομερείς ενέργειες, ακόμη και αν αυτές δημιουργούν εντάσεις με παραδοσιακούς συμμάχους.
Οι πρώτες επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, που οδήγησαν και στον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, προκάλεσαν μια αλυσιδωτή αντίδραση που επηρέασε oχι μόνο την περιοχή, αλλά και τις παγκόσμιες πολιτικές και οικονομικές ισορροπίες.
Ένας πόλεμος χωρίς ευρεία διεθνή στήριξη
Σε αντίθεση με παλαιότερες στρατιωτικές επεμβάσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή, οπως ο Πόλεμος του Κόλπου το 1991 ή η εισβολή στο Ιράκ το 2003, η στρατιωτική επιχείρηση εναντίον του Ιράν δεν συνοδεύτηκε από ευρεία διεθνή συναίνεση.
Σύμφωνα με την ανάλυση του αμερικανικού δικτύου, αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αιφνιδιάστηκαν από την απόφαση της Ουάσιγκτον να ξεκινήσει στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι συμμάχων βρίσκονταν ήδη στη Μέση Ανατολή όταν ξεκίνησαν οι επιθέσεις, χωρίς να έχουν προηγουμένως ενημερωθεί.
Η απουσία συντονισμού θεωρείται από πολλούς αναλυτές ενδεικτική μιας νέας στρατηγικής των ΗΠΑ, η οποία δίνει μεγαλύτερη έμφαση στις μονομερείς αποφάσεις και λιγoτερη στη διατήρηση πολυμερών συμμαχιών.
Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις η κατάσταση δημιουργεί ένα δύσκολο δίλημμα: από τη μία πλευρά επιθυμούν να υπερασπιστούν το Διεθνές Δίκαιο και τη διεθνή τάξη, από την άλλη όμως δεν μπορούν να αγνοήσουν τον καθοριστικό ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών στην ασφάλειά τους.
Η Ευρώπη ανάμεσα σε αρχές και στρατηγικά συμφέροντα
Η αντίδραση των ευρωπαϊκών χωρών χαρακτηρίζεται από προσεκτικές ισορροπίες και διαφορετικές προσεγγίσεις.
Ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν δήλωσε ότι δεν μπορεί να εγκρίνει στρατιωτικές επιθέσεις που πραγματοποιούνται εκτός πλαισίου Διεθνούς Δικαίου, την ίδια στιγμή όμως αποφάσισε την αποστολή ναυτικών δυνάμεων στην περιοχή για την προστασία των γαλλικών συμφερόντων.
Στη Γερμανία, ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς κράτησε πιο συγκρατημένη στάση, εκφράζοντας ανησυχία για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα χωρίς να έρθει σε ευθεία σύγκρουση με την Ουάσιγκτον.
Αντίθετα, η Ισπανία υιοθέτησε πιο αυστηρή γραμμή. Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ απαγόρευσε τη χρήση αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στη χώρα για επιθέσεις κατά του Ιράν.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η πολιτική αντιπαράθεση εντάθηκε όταν ο πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ επέκρινε την ιδέα «αλλαγής καθεστώτος από τον αέρα», εκφράζοντας φόβους ότι η σύγκρουση θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα νέο γεωπολιτικό αδιέξοδο παρόμοιο με εκείνο του πολέμου στο Ιράκ.
Πίσω από αυτές τις διαφορετικές στάσεις κρύβεται μια κοινή πραγματικότητα: η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις Ηνωμένες Πολιτείες για την ασφάλειά της.
Η Μέση Ανατολή στο επίκεντρο της κρίσης
Ενώ στην Ευρώπη οι επιπτώσεις της κρίσης είναι κυρίως διπλωματικές και οικονομικές, στη Μέση Ανατολή η ένταση είναι άμεση και επικίνδυνη.
Οι ιρανικές επιθέσεις με πυραύλους και drones εναντίον χωρών του Κόλπου δημιούργησαν ένα νέο περιβάλλον αστάθειας για κράτη όπως η Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ, το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Οι επιθέσεις αυτές είχαν ως αποτέλεσμα:
- πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές
- προσωρινό κλείσιμο κρίσιμων εγκαταστάσεων
- σοβαρές διαταραχές στις αεροπορικές μεταφορές
Οι επιπτώσεις έγιναν γρήγορα αισθητές και στις διεθνείς αγορές ενέργειας. Η διακοπή της παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου στο Κατάρ και τα προβλήματα στη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ προκάλεσαν έντονες αναταράξεις στις τιμές.
Παρqλληλα, οι κυβερνήσεις των χωρών του Κόλπου εκφράζουν ανησυχία για πιθανή περαιτέρω κλιμάκωση και πιέζουν για διπλωματική αποκλιμάκωση της κρίσης.
Υποτίμηση της ιρανικής αντίδρασης
Ένα από τα στοιχεία που προκαλούν ανησυχία είναι ότι η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να είχε υποτιμήσει το εύρος της ιρανικής απάντησης.
Παρότι οι αμερικανικές στρατιωτικές υπηρεσίες είχαν προβλέψει πιθανές επιθέσεις κατά αμερικανικών βάσεων, το εύρος των επιθέσεων σε πολιτικούς στόχους και υποδομές φαίνεται ότι αιφνιδίασε την Ουάσιγκτον.
Οι επιθέσεις αυτές δεν προκάλεσαν καταστροφές αντίστοιχες με εκείνες μεγάλων πολέμων, ωστόσο κατάφεραν να διαταράξουν την οικονομική δραστηριότητα και την καθημερινότητα σε πολλές χώρες της περιοχής.
Με αυτόν τον τρόπο, το Ιράν επιχειρεί να αυξήσει την πίεση προς τα κράτη του Κόλπου, ελπίζοντας ότι θα δημιουργηθούν ρήγματα στις σχέσεις τους με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τα πιθανά σενάρια για το μέλλον του Ιράν
Ένα απo τα σημαντικότερα ερωτήματα αφορά το τι θα συμβεί μετά την ολοκλήρωση των στρατιωτικών επιχειρήσεων.
Ακόμη και αν οι αεροπορικές επιθέσεις περιορίσουν σημαντικά τις στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν, το πολιτικό μέλλον της χώρας παραμένει αβέβαιο.
Ένα πιθανό σενάριο είναι η συνέχιση ενός τροποποιημένου θεοκρατικού καθεστώτος υπό τον νέο ανώτατο ηγέτη Μοτζτάμπα Χαμενεΐ.
Ένα δεύτερο σενάριο προβλέπει την ενίσχυση της επιρροής των Φρουρών της Επανάστασης, οι οποίοι θα μπορούσαν να εξελιχθούν στον βασικό πολιτικό και στρατιωτικό πυλώνα της χώρας.
Ωστόσο, το πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο θα ήταν η πλήρης κατάρρευση του ιρανικού κράτους, κάτι που θα μπορούσε να προκαλέσει:
- εμφύλιο πόλεμο
- μαζικές μεταναστευτικές ροές
- σοβαρή ενεργειακή κρίση
Ένα τέτοιο σενάριο θα είχε συνέπειες πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή.
Η στρατηγική Τραμπ και η νέα λογική της αμερικανικής ισχύος
Για πολλούς αναλυτές, η σύγκρουση αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας αμερικανικής στρατηγικής υπό τον Ντόναλντ Τραμπ.
Η προσέγγιση αυτή δίνει μικρότερη σημασία στη διεθνή συναίνεση και μεγαλύτερη στην άμεση επιβολή των αμερικανικών συμφερόντων μέσω ισχύος.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών καλούνται να προσαρμοστούν σε μια πραγματικότητα όπου η Ουάσιγκτον ενεργεί πιο ανεξάρτητα και συχνά πιο απρόβλεπτα.
Ένας κόσμος σε φάση αναδιάταξης
Οι συνέπειες του πολέμου με το Ιράν δεν έχουν ακόμη διαμορφωθεί πλήρως, όμως είναι ήδη εμφανές ότι η σύγκρουση επηρεάζει βαθιά το διεθνές σύστημα.
Οι σχέσεις μεταξύ συμμάχων δοκιμάζονται, η ασφάλεια στη Μέση Ανατολή γίνεται πιο εύθραυστη και η παγκόσμια οικονομία αντιμετωπίζει νέες αβεβαιότητες.
Σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική προσέγγιση του Ντόναλντ Τραμπ, η οποία βασίζεται συχνά στην ανατροπή υπαρχουσών ισορροπιών και στη δημιουργία νέων δεδομένων, φαίνεται να διαμορφώνει έναν κόσμο πιο απρόβλεπτο και πιο ασταθή.
Και όπως επισημαίνουν αρκετοί αναλυτές, το τελικo αποτέλεσμα αυτής της στρατηγικής δεν θα κριθεί μόνο από την έκβαση του πολέμου στο Ιράν, αλλά και απo το πώς οι σύμμαχοι και οι αντίπαλοι των Ηνωμένων Πολιτειών θα προσαρμοστούν σε αυτή τη νέα παγκόσμια πραγματικότητα.
