Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην ξημεροβραδιάζεται με ένα κινητό στο χέρι.

Για τους εφήβους όμως δεν είναι απλώς ένας τρόπος επικοινωνίας, αλλα πολύ περισσότερο ένας χώρος όπου κοινωνικοποιούνται, εκφράζονται, συγκρίνονται και πολλές φορές επηρεάζονται έντονα και βαθιά.

Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερες χώρες συζητούν το ενδεχόμενο να μπουν περιορισμοί στη χρήση των social media από παιδιά. Μαλιστα, η Αυστραλία προχώρησε ήδη σε μια αυστηρή απόφαση, απαγορεύοντας την πρόσβαση σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης για άτομα κάτω των 16 ετών.

Στόχος είναι να προστατευτεί η ψυχική υγεία των εφήβων από τις αρνητικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει η υπερβολική χρήση.

Το ερώτημα όμως παραμένει: είναι η απαγόρευση η λύση;

Η ψυχολογία του εφήβου στην εποχή των social media

Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων αλλαγών. Οι νέοι προσπαθούν να καταλάβουν ποιοι είναι, να βρουν την ταυτότητά τους και να νιώσουν ότι ανήκουν σε μια ομάδα.

Τα social media μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Από τη μια πλευρά δίνουν τη δυνατότητα στους εφήβους να επικοινωνούν, να δημιουργούν φιλίες και να εκφράζονται, από την άλλη όμως, δημιουργούν και μια συνεχή πίεση.

Οι έφηβοι συχνά νιώθουν ότι πρέπει:

• να είναι συνεχώς online
• να ανεβάζουν περιεχόμενο
• να συγκεντρώνουν likes και σχόλια
• να συγκρίνονται με τους άλλους

Αυτή η συνεχής σύγκριση μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμησή τους και να δημιουργήσει άγχος ή ανασφάλεια.

Η ανάγκη των εφήβων για αποδοχή

Στην εφηβεία, οι νέοι αναζητούν περισσότερο από ποτέ την αποδοχή των άλλων. Θέλουν να νιώθουν ότι ανήκουν σε μια ομάδα και ότι οι φίλοι τους τους εκτιμούν.

Στα social media αυτή η ανάγκη εκφράζεται μέσα από τα likes, τα σχόλια και τους followers. Πολλοί έφηβοι αρχίζουν να συνδέουν την αξία τους με το πόση απήχηση έχουν οι αναρτήσεις τους.

Όταν όμως η αποδοχή αυτή δεν έρχεται, μπορεί να δημιουργηθούν συναισθήματα απογοήτευσης, ανασφάλειας ή χαμηλής αυτοεκτίμησης. Για αυτό οι ψυχολόγοι επισημαίνουν οτι η συνεχής έκθεση στα social media μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι βλέπουν τον εαυτό τους.

Όταν το κινητό γίνεται «ανάγκη»

Πολλοί ειδικοί μιλούν πλέον για έναν νέο τύπο εξάρτησης: την εξάρτηση από την οθόνη.

Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να κρατούν τον χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στην εφαρμογή. Οι αλγόριθμοι δείχνουν συνεχώς νέο περιεχόμενο, κάτι που κάνει τον εγκέφαλο να αναζητά διαρκώς το επόμενο ερέθισμα.

Για έναν έφηβο, αυτό μπορεί να σημαίνει:

• λιγότερος ύπνος
• μειωμένη συγκέντρωση στο σχολείο
• μεγαλύτερη ανησυχία ή άγχος
• λιγότερος χρόνος για δραστηριότητες εκτός οθόνης.

Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί νέοι δηλώνουν πως νιώθουν πίεση να είναι συνεχώς συνδεδεμένοι.

Η επίδραση στον ύπνο και στο άγχος

Ένα ακόμη θέμα που απασχολεί τους ειδικούς είναι ο χρόνος που περνούν οι έφηβοι μπροστά στην οθόνη, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες.

Πολλά παιδιά κοιμούνται με το κινητό δίπλα τους και ελέγχουν συνεχώς ειδοποιήσεις και μηνύματα. Αυτό κρατά τον εγκέφαλο σε συνεχή εγρήγορση και μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του ύπνου.

Ο κακός ύπνος όμως συνδέεται συχνά με αυξημένο άγχος, κόπωση και δυσκολία συγκέντρωσης στην καθημερινότητα.

Η παγίδα της συνεχούς σύγκρισης

Στα social media οι περισσότεροι άνθρωποι δείχνουν μόνο τις καλύτερες στιγμές της ζωής τους. Φωτογραφίες από ταξίδια, επιτυχίες, όμορφες στιγμές και μια τέλεια, αψεγάδιαστη εμφάνιση.

Για έναν έφηβο όμως, αυτή η εικόνα μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι όλοι οι άλλοι ζουν μια καλύτερη ζωή, με αποτέλεσμα όλη αυτή η συνεχής σύγκριση να οδηγήσει σε σκέψεις όπως:

• «Μάλλον δεν είμαι και τόσο καλός»
• «Οι άλλοι είναι πιο επιτυχημένοι από εμένα»
• «Δεν έχω τόσους πολλούς followers»

Με τον καιρό αυτές οι σκέψεις μπορεί να επηρεάσουν την αυτοπεποίθηση και τη διάθεση των νέων.

Οι επικίνδυνες τάσεις των social media

Ένα ακόμη ζήτημα που προβληματίζει έντονα γονείς και ειδικούς είναι οι λεγόμενες «επικίνδυνες τάσεις» που εμφανίζονται κατά καιρούς στα social media.

Σε πολλές πλατφόρμες δημιουργούνται προκλήσεις ή trends που καλούν τους χρήστες, συχνά εφήβους, να δοκιμάσουν κάτι ακραίο ή επικίνδυνο για να τραβήξουν την προσοχη και να συγκεντρώσουν περισσότερες προβολές.

Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτές οι τάσεις μπορεί να γίνουν ιδιαίτερα επικίνδυνες. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, έχουν καταγραφεί περιστατικά σε διάφορες χώρες όπου παιδιά τραυματίστηκαν σοβαρά ή ακόμη και έχασαν τη ζωή τους, προσπαθώντας να μιμηθούν επικίνδυνες διαδικτυακές προκλήσεις.

Για παράδειγμα, διεθνή μέσα ενημέρωσης έχουν αναφέρει περιπτώσεις παιδιών που συμμετείχαν σε προκλήσεις ασφυξίας ή σε επικίνδυνα «παιχνίδια» που κυκλοφορούσαν στο TikTok και σε άλλες πλατφόρμες. Αυτές οι τάσεις συχνά εξαπλώνονται πολύ γρήγορα και μπορεί να επηρεάσουν παιδιά που δεν αντιλαμβάνονται πλήρως τον κίνδυνο.

Οι ειδικοί εξηγούν ότι οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι σε τέτοιες επιρροές, επειδη βρίσκονται σε μια ηλικία όπου αναζητούν έντονες εμπειρίες, αναγνώριση και αποδοχή απο τους συνομηλίκους τους.

Η παγίδα των διαδικτυακών γνωριμιών

Πολλά κορίτσια μπαίνουν στον κόσμο των social media με διάθεση να κάνουν φίλους ή να γνωρίσουν νέους ανθρώπους. Δυστυχώς, σε κάποιες περιπτώσεις, οι διαδικτυακές γνωριμίες κρύβουν κινδύνους. Άγνωστοι μπορεί να εκμεταλλευτούν την αθωότητα ή την περιέργεια των ανήλικων κοριτσιών, ζητώντας προσωπικές πληροφορίες, φωτογραφίες ή ακόμα και συναντήσεις εκτός διαδικτύου.

Τα περιστατικά όπου κορίτσια πέφτουν θύματα εκφοβισμού, εκβιασμού ή κακόβουλων προκλήσεων είναι ολοένα και πιο συχνά. Η ψυχολογική πίεση που προκαλείται μπορεί να είναι σοβαρή, με επιπτώσεις στην αυτοεκτίμηση, τη σχολική επίδοση και την καθημερινή ζωή.

Βίντεο ξυλοδαρμών και εξευτελισμού

Μερικές φορές, οι νέοι γίνονται μάρτυρες ή θύματα βίας που καταγράφεται και αναρτάται στα social media. Κορίτσια έχουν βρεθεί σε περιπτώσεις όπου βίντεο ξυλοδαρμών, φραστικών επιθέσεων ή εξευτελιστικών καταστάσεων κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. Αυτή η μορφή ψηφιακού bullying μπορεί να έχει μακροχρόνιες συνέπειες, όπως άγχος, κατάθλιψη και κοινωνική απομόνωση.

Η δημοσίευση τέτοιου περιεχομένου ενισχύει μια κουλτούρα φόβου και ντροπής, και πολλές φορές οι νέοι που βλέπουν τα βίντεο νιώθουν πίεση να συμμετάσχουν ή να «αντιγράψουν» συμπεριφορές για να γίνουν αποδεκτοί από τους συνομηλίκους τους.

Η περίπτωση της Αυστραλίας – Αυστηρή απαγόρευση

Η Αυστραλία είναι η πρώτη χώρα που προχώρησε σε τόσο αυστηρή απαγόρευση για τα social media στους ανήλικους κάτω των 16 ετών.

Ο νόμος υποχρεώνει μεγάλες πλατφόρμες, όπως το Instagram, το TikTok και το YouTube, να ελέγχουν την ηλικία των χρηστών. Αν δεν λάβουν τα απαραίτητα μέτρα, κινδυνεύουν με πολύ μεγάλα πρόστιμα.

Ενδιαφέρον είναι ότι οι αντιδράσεις των ίδιων των εφήβων είναι διαφορετικές. Κάποιοι δηλώνουν ότι νιώθουν μια μορφή «απελευθέρωσης», επειδή δεν αισθάνονται πλέον την πίεση να είναι συνεχώς online. Άλλοι όμως προσπαθούν να βρουν τρόπους να παρακάμψουν τους περιορισμούς.

Το γεγονός αυτό δείχνει πόσο βαθιά έχει μπει το διαδίκτυο στη ζωή των νέων.

Απαγόρευση ή σωστή καθοδήγηση;

Το μεγάλο ερώτημα είναι αν η απαγόρευση μπορεί πραγματικά να λύσει το πρόβλημα.

Πολλοί ειδικοί πιστεύουν ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται μόνο περιορισμούς, αλλά κυρίως καθοδήγηση. Η εκπαίδευση γύρω από τη σωστή χρήση του διαδικτύου είναι εξίσου σημαντική.

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν όταν:

• συζητούν ανοιχτά με τα παιδιά για τα social media
• θέτουν λογικά όρια στη χρήση
• ενθαρρύνουν δραστηριότητες εκτός οθόνης
• δίνουν οι ίδιοι το καλό παράδειγμα.

Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανιστεί το διαδίκτυο από τη ζωή των παιδιών, αλλά να μάθουν να το χρησιμοποιούν με ισορροπία.

Η ισορροπία είναι το πιο σημαντικό πράγμα

Τα social media δεν είναι από μόνα τους ούτε καλά ούτε κακά. Οπως συμβαίνει με πολλά πράγματα στη ζωή, το θέμα είναι ο τρόπος χρήσης τους.

Για έναν έφηβο, η πραγματική ανάπτυξη δεν βρίσκεται μόνο μέσα σε μια οθόνη. Βρίσκεται στις φιλίες, στις εμπειρίες, στο παιχνίδι, στον αθλητισμό και στη δημιουργία.

Η πρόκληση για την κοινωνία σήμερα είναι να βρει τη σωστή ισορροπία, ώστε να προστατεύσει τους νέους από τις υπερβολές του ψηφιακού κόσμου, χωρίς όμως να τους αποκόψει από αυτόν.

Το πιο σημαντικό δεν είναι αν τα παιδιά θα χρησιμοποιούν τα social media, αλλά πώς θα μάθουν να ζουν και έξω από αυτά.