Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε παντού στα ράφια των φαρμακείων μικρά μπουκαλάκια που υπόσχονται πιο δυνατή μνήμη, καλύτερη συγκέντρωση και μεγαλύτερη πνευματική απόδοση. Η ιδέα ότι μπορούμε να «αναβαθμίσουμε» συνεχώς το σώμα και το μυαλό μας μέσα από σωστή διατροφή, άσκηση και συμπληρώματα έχει γίνει σχεδόν τρόπος ζωής.
Η υγεία του εγκεφάλου δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως ζήτημα γήρανσης ή ασθένειας. Έχει μετατραπεί σε ακόμη έναν τομέα προσωπικής βελτίωσης, όπου όλο και περισσότεροι επενδύουν χρόνο και χρήματα αναζητώντας το ιδανικό σκεύασμα.
Όμως, πόσα από όσα υπόσχονται αυτά τα προϊόντα στηρίζονται πραγματικά στην επιστήμη;
«Νομίζω πως είναι ένας συνδυασμός και των δύο», δηλώνει ο Gary Small, ομότιμος καθηγητής ψυχιατρικής και πρώην διευθυντής του UCLA Longevity Center, αναφερόμενος στη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην επιστημονική βάση και το υπερβολικό μάρκετινγκ.
Η βιομηχανία των συμπληρωμάτων μεγαλώνει συνεχώς
Η αγορά των διατροφικών συμπληρωμάτων γνωρίζει τεράστια ανάπτυξη παγκοσμίως. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Grand View Research, η αξία της ξεπέρασε τα 517 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025 και αναμένεται να αγγίξει τα 862,5 δισεκατομμύρια έως το 2033.
Πολλά από τα προϊόντα που υπόσχονται «ενίσχυση εγκεφάλου» βασίζονται σε επιστημονικές παρατηρήσεις γύρω από παθήσεις όπως το Αλτσχάιμερ, οι φλεγμονές ή η γνωστική έκπτωση. Το πρόβλημα όμως είναι ότι μια θετική επίδραση σε εργαστηριακές συνθήκες ή σε ασθενείς δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα προσφέρει βελτίωση σε έναν υγιή άνθρωπο στην καθημερινότητά του.
Ο Pieter Cohen, αναπληρωτής καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Harvard, επισημαίνει ότι πολλές εταιρείες αξιοποιούν επιστημονικά δεδομένα που αφορούν ασθένειες και τα παρουσιάζουν ως λύσεις για καθημερινή πνευματική ενίσχυση.
Μήπως τελικά λειτουργεί περισσότερο το placebo;
Ένα ακόμη θέμα που απασχολεί τους ειδικούς είναι το φαινόμενο placebo. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι άνθρωποι αισθάνονται ότι αποδίδουν καλύτερα όχι επειδή το συμπλήρωμα δρα ουσιαστικά στον εγκέφαλο, αλλά επειδή πιστεύουν ότι θα τους βοηθήσει.
Μελέτες γύρω από τα νοοτροπικά φάρμακα και τα συμπληρώματα γνωστικής ενίσχυσης δείχνουν ότι οι βελτιώσεις που αναφέρουν πολλοί χρήστες συνδέονται συχνά περισσότερο με τις προσδοκίες τους παρά με πραγματικές, μετρήσιμες αλλαγές.
Με λίγα λόγια, το όφελος ίσως προέρχεται απο την αίσθηση φροντίδας, τη ρουτίνα ή την αυξημένη προσοχή που δίνει κάποιος στον εαυτό του και όχι απαραίτητα από τα ίδια τα συστατικά.
Και ενώ η αγορά γεμίζει με ολοένα και περισσότερες «μαγικές λύσεις», οι ειδικοί εξακολουθούν να συμφωνούν ότι οι πιο αξιόπιστοι τρόποι προστασίας του εγκεφάλου παραμένουν οι πιο απλοί: ποιοτικός ύπνος, τακτική άσκηση και κοινωνική επαφή.
Τα συμπληρώματα που θεωρεί ενδιαφέροντα ένας ειδικός στη μακροζωία
Κουρκουμίνη
Ο Gary Small άρχισε να ενδιαφέρεται για την κουρκουμίνη όταν επιδημιολογικές μελέτες έδειξαν μικρότερα ποσοστά Αλτσχάιμερ σε περιοχές της Ασίας όπου καταναλώνεται συστηματικά κουρκουμάς.
Παράλληλα, εργαστηριακές έρευνες έδειξαν ότι η κουρκουμίνη διαθέτει αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και ίσως επηρεάζει πρωτεΐνες που σχετίζονται με τον νευροεκφυλισμό.
Ο ίδιος συμμετείχε σε μικρή μελέτη με 40 ενήλικες, όπου καταγράφηκαν βελτιώσεις στη μνήμη και την προσοχή σε όσους λάμβαναν κουρκουμίνη. Αν και η έρευνα δεν επεκτάθηκε σε μεγαλύτερο δείγμα, ο Small συνεχίζει να τη χρησιμοποιεί, θεωρώντας πιθανό να προσφέρει γενικότερα αντιφλεγμονώδη οφέλη.
Συνένζυμο Q10
Το συνένζυμο Q10 είναι μια φυσική ουσία που συμβάλλει στην παραγωγή ενέργειας στα κύτταρα και στην προστασία τους από φθορές.
Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι μπορεί να ωφελεί και τη λειτουργία του εγκεφάλου, ωστόσο ο Small το λαμβάνει κυρίως επειδή παίρνει στατίνη για τη χοληστερίνη. Όπως αναφέρει, ο γιατρός του τού εξήγησε ότι ίσως βοηθά στη μείωση παρενεργειών όπως οι μυϊκοί πόνοι και η κόπωση.
Πολυβιταμίνες
Από τα πιο ισχυρά δεδομένα μέχρι σήμερα προέρχονται από τη μεγάλη μελέτη COSMOS του Harvard, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 2.200 άνθρωποι.
Έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2024 στο American Journal of Clinical Nutrition έδειξε ότι άτομα άνω των 60 ετών που λάμβαναν καθημερινά πολυβιταμίνη είχαν ελαφρώς καλύτερες επιδόσεις σε τεστ μνήμης σε σχέση με όσους έπαιρναν placebo.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η διαφορά αυτή αντιστοιχεί περίπου σε δύο χρόνια γνωστικής γήρανσης.
Τα συμπληρώματα για τα οποία κρατά επιφυλάξεις
Βιταμίνη D
Η βιταμίνη D είναι απαραίτητη για τον οργανισμό και υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις ότι μπορεί να σχετίζεται και με τη γνωστική υγεία.
Ωστόσο, ο Small θεωρεί ότι δεν υπάρχει λόγος λήψης συμπληρώματος όταν τα επίπεδα είναι φυσιολογικά, ειδικά αν κάποιος καλύπτεται επαρκώς μέσω της έκθεσης στον ήλιο.
Βιταμίνη Β12
Η έλλειψη βιταμίνης Β12 μπορεί να προκαλέσει κόπωση, μούδιασμα, προβλήματα μνήμης και νευρολογικά συμπτώματα.
Αν όμως οι τιμές είναι φυσιολογικές, δεν υπάρχουν ισχυρά επιστημονικά δεδομένα που να δείχνουν ότι η επιπλέον λήψη θα προσφέρει ουσιαστικό όφελος.
Ωμέγα-3
Για τα ωμέγα-3 σε μορφή συμπληρώματος, ο Small αναφέρει: «Όταν παρατηρούνται οφέλη, είναι μικρά, ασυνεπή και συχνά όχι κλινικά σημαντικά».
Αντίθετα, οι μελέτες δείχνουν σταθερά ότι όσοι καταναλώνουν συχνά ψάρι έχουν χαμηλότερο κίνδυνο άνοιας και γνωστικής έκπτωσης. Για αυτό προτείνει την κατανάλωση ψαριού περίπου δύο φορές την εβδομάδα.
Κρεατίνη
Η κρεατίνη είναι γνωστή κυρίως για τα οφέλη της στη σωματική απόδοση, όμως ορισμένες μελέτες τη συνδέουν και με καλύτερη μνήμη ή ταχύτερη επεξεργασία πληροφοριών.
Παρότι ο ίδιος δεν τη λαμβάνει, δεν εμφανίζεται αρνητικός απέναντί της, αρκεί να μην υπάρχουν ανησυχίες για πιθανές παρενέργειες.
Φωσφατιδυλοσερίνη
Η φωσφατιδυλοσερίνη αποτελεί βασικό συστατικό των κυτταρικών μεμβρανών του εγκεφάλου και θεωρείται ότι βοηθά τη μνήμη και τη λειτουργία των νευρικών κυττάρων.
Μικρή ιαπωνική μελέτη του 2010 σε 78 ηλικιωμένους με προβλήματα μνήμης έδειξε βελτίωση στην καθυστερημένη ανάκληση πληροφοριών μετά από έξι μήνες χρήσης.
Παρόλα αυτά, ο Small δεν έχει πειστεί αρκετά ώστε να τη χρησιμοποιεί ο ίδιος, επισημαίνοντας ότι υπάρχει φυσικά σε τρόφιμα όπως τα ψάρια, η σόγια και τα αυγά.
Τι πρέπει να προσέχεις πριν αγοράσεις συμπληρώματα
Οι ειδικοί τονίζουν ότι πριν ξεκινήσει κάποιος οποιοδήποτε συμπλήρωμα, είναι σημαντικό να συμβουλεύεται τον γιατρό του. Οι εξετάσεις και το ιατρικό ιστορικό μπορούν να δείξουν τι πραγματικά χρειάζεται ο οργανισμός και τι όχι.
Εξίσου σημαντικό είναι να ελέγχεται η αξιοπιστία της εταιρείας παραγωγής. Πέρα από το αν ένα προϊόν λειτουργεί, υπάρχει και το ζήτημα της ποιότητας: αν περιέχει πράγματι τα συστατικά που αναγράφει ή αν υπάρχουν επικίνδυνες προσμίξεις.
Τέλος, οι ειδικοί συμβουλεύουν να αντιμετωπίζουμε κάθε εντυπωσιακό ισχυρισμό με επιφυλακτικότητα. Στην εποχή των social media, το μάρκετινγκ των συμπληρωμάτων έχει γίνει πιο επιθετικό από ποτέ και συχνά «Όποιος έχει την πιο δυνατή φωνή στον χώρο, φαίνεται να επικρατεί».
Πηγή: The Washington Post
