«Πώς επηρεάζει η σεξουαλική κακοποίηση στην παιδική ηλικία τον ψυχισμό και ποια είναι η διαδικασία αντιμετώπισης;»
Η σεξουαλική κακοποίηση στην παιδική ηλικία αποτελεί ένα από τα πιο βαριά και σύνθετα ψυχικά τραύματα, με συνέπειες που συχνά ακολουθούν το άτομο στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Το ερώτημα για το πώς επηρεάζει τον ψυχισμό και ποιοι είναι οι δρόμοι θεραπείας απασχολεί τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και την κοινωνία συνολικά, καθώς πρόκειται για ένα θέμα που αγγίζει βαθιά τον πυρήνα της ανθρώπινης εμπειρίας.
Για το ζήτημα αυτό απαντά ο παιδοψυχίατρος – ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Θανάσης Χατζόπουλος, φωτίζοντας τις ψυχολογικές διαστάσεις του τραύματος και τις δυσκολίες της διαχείρισής του.
«Αυτό είναι ένα από τα πιο δύσκολα τραύματα!
Η αντιμετώπιση είναι να μπορέσει το παιδί, ο έφηβος ή ο ενήλικος που έχει δεχθεί την κακοποίηση να μιλήσει. Αυτό είναι το πρώτο. Δηλαδή να μπορέσει να μιλήσει στους οικείους και αυτοί να μπορέσουν να τον ακούσουν. Γιατί υπάρχουν πολλές περιπτώσεις που οι οικείοι δεν θέλουν να ακούσουν είτε γιατί ο άνθρωπος που έχει κάνει τη σεξουαλική επίθεση είναι – όπως συνήθως γίνεται – από το στενό ή το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον, είτε από το φιλικό περιβάλλον. Όταν μιλάμε για παιδιά και εφήβους, κατά 95 τοις εκατό ο κακοποιητής δεν είναι ξένος.
Από εκεί και έπειτα μια θεραπεία σίγουρα θα βοηθήσει, αλλά είναι από τις πιο εργώδεις περιπτώσεις το να μπορέσει κανείς να βγάλει μια άκρη με ένα τέτοιο τραύμα και βεβαίως εξαρτάται από την ένταση, την ισχύ του τραύματος και την επαναληπτικότητα του τραύματος, γιατί είναι άλλο να έχει συμβεί μια φορά και άλλο να συμβαίνει καθ’ έξη και καθ’ επανάληψη για ένα χρόνο πχ ή να έχει συμβεί πέντε φορές. Έχει μεγάλη διαφορά.
Επίσης, υπάρχει ταιράστιο θέμα γύρω από την ενοχή, η οποία εγείρεται στο θύμα, σ΄αυτόν που έχει υποστεί τη σεξουαλική κακοποίηση και ο οποίος ή η οποία δεν έχει αντιδράσει σ’ αυτήν. Οπότε εκεί, το υποκείμενο είναι μέσα στην ενοχή, μια τεράστια ενοχή που δέχθηκε, αφέθηκε, γιατί ενδεχομένως και το ίδιο μπορεί να είχε κάποιου είδους απόλαυση σε αυτή τη στιγμή, αλλά που ήξερε ότι ήταν μια απαγορευμένη απόλαυση.
Αυτό ανοίγει ένα πολύ μεγάλο θέμα και πολλές φορές είναι και το πιο δύσκολο: να βγει ο άνθρωπος από αυτή τη συνθήκη της ενοχής. Βέβαια, άλλες φορές είναι απαραίτητο και δικαιολογημένο οι άνθρωποι να θέλουν να τιμωρηθεί ο θύτης.
Όλα αυτά είναι δύσκολα μονοπάτια και επίσης είναι δύσκολα και από την κοινωνική σκοπιά, γιατί βρίσκουν κι εκεί αρκετές αντιστάσεις. Η κοινωνία, άλλωστε, δεν θέλει να ξεβολευτεί από αυτά που θεωρεί αυτονόητα, δηλαδή ότι ένας θείος δεν γίνεται να πειράξει την ανηψιά του· κι όμως γίνεται και παραγίνεται. Ή ένας πατέρας την κόρη, ή ένας αδερφός την αδερφή, ή ένας θείος τον ανηψιό. Όλα αυτά είναι ζητήματα που είναι αρκετά ακανθώδη και για τον κοινωνικό δεσμό και εκεί τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα.
Όλα αυτά τα λέω και για την ενήλικη ζωή. Ο ψυχισμός έχει μια μεγάλη πλαστικότητα και η δυνατότητα ανάκαμψης είναι πολύ σημαντική, αλλά θα πρέπει κάποιος που έχει υποστεί αυτό το τραύμα να εργαστεί γι’ αυτό. Δεν είναι κάτι απλό, γιατί η σεξουαλικότητα είναι η πηγή της ζωής του καθενός με την ευρύτερη ένοια. Έχει να κάνει με το σώμα, με την ευχαρίστηση, με την ηδονή. Έχει να κάνει επίσης με την ενοχή πάρα πολύ και βασικά έχει να κάνει με την επιθυμία.
Αλλά η επιθυμία είναι αυτή που μας κινεί στη ζωή, προς το να προχωρήσουμε μπροστά ενώ ξέρουμε οτι μπροστά αυτο που μας περιμένει στο τέλος είναι ο θάνατος.»
Η ψυχολογική διάσταση του τραύματος
Όπως προκύπτει από την ανάλυση του ειδικού, η σεξουαλική κακοποίηση δεν είναι μόνο ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά ένα τραύμα που επηρεάζει βαθιά την αντίληψη του εαυτού, τη σχέση με το σώμα και τη δυνατότητα εμπιστοσύνης προς τους άλλους. Η ενοχή, η σιωπή και η δυσκολία αποκάλυψης του γεγονότος αποτελούν συχνά βασικά εμπόδια στη θεραπευτική διαδικασία.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός οτι, όπως επισημαίνεται, το τραύμα συνδέεται συχνά με πρόσωπα του στενού οικογενειακού ή κοινωνικού περιβάλλοντος, κάτι που εντείνει τη σύγχυση, τη ντροπή και τη συναισθηματική απομόνωση του θύματος.
Η θεραπεία και η δυνατότητα αποκατάστασης
Παρά τη βαρύτητα της εμπειρίας, η ψυχική αποκατάσταση είναι δυνατή μέσα από μακροχρόνια θεραπευτική εργασία και υποστήριξη. Ο ψυχισμός, όπως σημειώνεται, διαθέτει πλαστικότητα και δυνατότητα ανάκαμψης, αρκεί το άτομο να μπορέσει να επεξεργαστεί το τραύμα σε ένα ασφαλές περιβάλλον.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι γραμμική ούτε εύκολη, αλλά μπορεί να οδηγήσει σταδιακά σε επανανοηματοδότηση της εμπειρίας και αποκατάσταση της σχέσης με τον εαυτό.
Το ζήτημα της σεξουαλικής κακοποίησης στην παιδική ηλικία παραμένει ένα από τα πιο δύσκολα και ευαίσθητα πεδία της ψυχικής υγείας και της κοινωνίας συνολικά. Η σιωπή, η ενοχή και οι κοινωνικές αντιστάσεις συχνά βαραίνουν όσο και το ίδιο το τραύμα. Ωστόσο, η δυνατότητα να ακουστεί η εμπειρία, να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί θεραπευτικά αποτελεί το πρώτο και καθοριστικό βήμα προς την αποκατάσταση και την προσωπική επανασύνδεση με τη ζωή.
