«Δεν μπορώ να συγκεντρωθώ», «Ξεκινάω πολλά πράγματα και δεν ολοκληρώνω κανένα», «Ξεχνάω συνεχώς υποχρεώσεις», «Το μυαλό μου τρέχει διαρκώς από το ένα θέμα στο άλλο».

Τα τελευταία χρόνια, η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας) έχει μετατραπεί σε ένα από τα πιο πολυσυζητημένα θέματα στα social media, με χιλιάδες ανθρώπους να αναρωτιούνται αν τελικά ανήκουν και οι ίδιοι σε αυτή την κατηγορία.

Ένα βίντεο στο TikTok, μια ανάρτηση στο Instagram ή ένα σύντομο τεστ στο διαδίκτυο αρκούν συχνά για να πυροδοτήσουν τη σκέψη: «Μήπως έχω ΔΕΠΥ;». Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη από ό,τι παρουσιάζεται συνήθως στην οθόνη του κινητού μας.

Τι είναι πραγματικά η ΔΕΠΥ;

Η ΔΕΠΥ δεν είναι απλώς μια δυσκολία συγκέντρωσης ούτε μια τάση για αναβλητικότητα. Πρόκειται για μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή, η οποία εμφανίζεται κατά την παιδική ηλικία και επηρεάζει σημαντικές λειτουργίες του εγκεφάλου, όπως η προσοχή, η οργάνωση, ο αυτοέλεγχος, η διαχείριση του χρόνου και η συναισθηματική ρύθμιση.

Τα άτομα με ΔΕΠΥ μπορεί να δυσκολεύονται να διατηρήσουν την προσοχή τους σε δραστηριότητες που απαιτούν συγκέντρωση, να ξεχνούν συχνά υποχρεώσεις, να έχουν δυσκολία στον προγραμματισμό και στην ολοκλήρωση εργασιών ή να ενεργούν παρορμητικά χωρίς να σκέφτονται τις συνέπειες.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό στοιχείο είναι ότι τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται ξαφνικά στην ενήλικη ζωή. Για να τεθεί διάγνωση ΔΕΠΥ, οι δυσκολίες πρέπει να υπάρχουν ήδη από την παιδική ηλικία και να προκαλούν ουσιαστική δυσλειτουργία σε διαφορετικούς τομείς της ζωής, όπως το σχολείο, η εργασία, οι σχέσεις και η καθημερινότητα.

Με άλλα λόγια, κάποιος που μέχρι τα 25 ή τα 30 του χρόνια λειτουργούσε χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα και ξαφνικά αρχίζει να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει αναπτύξει ΔΕΠΥ.

Η εποχή της αυτοδιάγνωσης

Ζούμε σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι διαθέσιμη με ένα μόνο κλικ. Αυτό έχει αναμφίβολα θετικά στοιχεία, καθώς πολλοί άνθρωποι ενημερώνονται για θέματα ψυχικής υγείας που στο παρελθόν παρέμεναν ταμπού. Παράλληλα όμως, η υπερπληροφόρηση μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Στα social media, τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ συχνά παρουσιάζονται με τόσο γενικό τρόπο ώστε σχεδόν ο καθένας μπορεί να ταυτιστεί μαζί τους. Ποιος δεν έχει νιώσει κάποια στιγμή αφηρημένος; Ποιος δεν έχει αναβάλει μια υποχρέωση ή δεν έχει χάσει τη συγκέντρωσή του;

Το πρόβλημα είναι ότι η αναγνώριση ενός συμπτώματος στον εαυτό μας δεν ισοδυναμεί με διάγνωση. Η ψυχολογία και η ψυχιατρική δεν βασίζονται σε μεμονωμένες συμπεριφορές, αλλά στη συνολική εικόνα του ατόμου, στη διάρκεια των συμπτωμάτων και στον βαθμό που αυτά επηρεάζουν τη λειτουργικότητά του.

Ο εγκέφαλος στην εποχή της συνεχούς διέγερσης

Ας προσγειωθούμε στην πραγματικότητα και ας σκεφτούμε για λίγο την καθημερινότητά μας. Ξυπνάμε και ελέγχουμε αμέσως το κινητό. Κατά τη διάρκεια της ημέρας λαμβάνουμε δεκάδες ειδοποιήσεις, απαντάμε σε μηνύματα ενώ εργαζόμαστε, παρακολουθούμε βίντεο ενώ τρώμε, ακούμε podcast ενώ περπατάμε και συχνά κάνουμε δύο ή τρία πράγματα ταυτόχρονα.

Ο σύγχρονος άνθρωπος σπάνια βρίσκεται σε κατάσταση πραγματικής ηρεμίας. Ο εγκέφαλος βομβαρδίζεται αδιάκοπα από πληροφορίες, εικόνες, ήχους και νέα ερεθίσματα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να συνηθίζει σε έναν γρήγορο ρυθμό εναλλαγής προσοχής.

Οι ψηφιακές πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες ώστε να διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον μας. Κάθε ειδοποίηση, κάθε like, κάθε νέο βίντεο ενεργοποιεί τα κυκλώματα ανταμοιβής του εγκεφάλου, προσφέροντας μια μικρή δόση ευχαρίστησης. Με τον χρόνο, ο εγκέφαλος αρχίζει να αναζητά όλο και περισσότερη διέγερση για να παραμείνει ενεργοποιημένος.

Όταν η τεχνολογία μοιάζει με ΔΕΠΥ

Οι ειδικοί παρατηρούν ότι πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν σήμερα συμπτώματα που μοιάζουν με εκείνα της ΔΕΠΥ χωρίς να πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια της διαταραχής. Η συνεχής έκθεση σε ψηφιακά ερεθίσματα μπορεί να μειώσει την ικανότητα παρατεταμένης συγκέντρωσης, να αυξήσει την ανυπομονησία και να δυσκολέψει την ενασχόληση με πιο αργές και απαιτητικές δραστηριότητες.

Έτσι, η ανάγνωση ενός βιβλίου, η μελέτη για εξετάσεις ή η ολοκλήρωση μιας απαιτητικής επαγγελματικής εργασίας μπορεί να μοιάζουν ολοένα και πιο δύσκολες. Όχι επειδή υπάρχει απαραίτητα κάποια νευροαναπτυξιακή διαταραχή, αλλά επειδή ο εγκέφαλος έχει εκπαιδευτεί να λειτουργεί με γρήγορες εναλλαγές και άμεσες ανταμοιβές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η ΔΕΠΥ δεν υπάρχει ή ότι τα συμπτώματα είναι φανταστικά. Σημαίνει όμως ότι δεν πρέπει να αποδίδουμε κάθε δυσκολία συγκέντρωσης αποκλειστικά σε μια ψυχική διαταραχή χωρίς να εξετάζουμε το ευρύτερο πλαίσιο.

Δυσλειτουργία ή προσαρμογή στο περιβάλλον;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα. Όταν κάποιος δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, αντιμετωπίζει μια διαταραχή ή μήπως αντιδρά φυσιολογικά σε ένα περιβάλλον που απαιτεί συνεχή κατακερματισμό της προσοχής;

Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι η βασική διαφορά βρίσκεται στη λειτουργικότητα. Εάν οι δυσκολίες μειώνονται σημαντικά όταν περιορίζεται η χρήση κινητού τηλεφώνου, κοινωνικών δικτύων και άλλων ψηφιακών μέσων, τότε είναι πιθανό να πρόκειται περισσότερο για μια συνήθεια ή μια προσαρμογή του εγκεφάλου στις σύγχρονες συνθήκες ζωής.

Εάν όμως τα προβλήματα επιμένουν ανεξάρτητα από το περιβάλλον, υπάρχουν εδώ και πολλά χρόνια και επηρεάζουν σοβαρά την καθημερινότητα, τότε είναι απαραίτητη η αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας.

Η παγίδα των ετικετών

Στη σύγχρονη εποχή υπάρχει μια αυξανόμενη τάση να αναζητούμε γρήγορες εξηγήσεις για όσα μας δυσκολεύουν. Οι διαγνώσεις συχνά προσφέρουν μια αίσθηση ανακούφισης, γιατί δίνουν ένα όνομα σε κάτι που βιώνουμε.

Ωστόσο, δεν είναι κάθε δυσκολία συγκέντρωσης ΔΕΠΥ, δεν είναι κάθε αναβλητικότητα ψυχική διαταραχή και δεν είναι κάθε περίοδος χαμηλής απόδοσης ένδειξη παθολογίας.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος επηρεάζεται από δεκάδες παράγοντες όπως το άγχος, την ποιότητα του ύπνου, τις απαιτήσεις της εργασίας, τις οικογενειακές υποχρεώσεις, την ψυχική εξάντληση, ακόμη και τον χρόνο που περνάμε μπροστά σε μια οθόνη.

Η βιαστική αυτοδιάγνωση μπορεί πολλές φορές να μας απομακρύνει από την πραγματική αιτία του προβλήματος.

Μήπως τελικά χρειάζεται να κάνουμε μια διαφορετική ερώτηση;

Η αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από τη ΔΕΠΥ είναι αναμφίβολα σημαντική. Πολλοί άνθρωποι που ζούσαν επί χρόνια με αδιάγνωστες δυσκολίες έχουν πλέον τη δυνατότητα να αναζητήσουν βοήθεια και να βελτιώσουν ουσιαστικά τη ζωή τους.

Ταυτόχρονα όμως, χρειάζεται προσοχή ώστε να μη μετατρέπεται κάθε δυσκολία συγκέντρωσης σε διάγνωση.

Πριν αναρωτηθούμε «Έχω ΔΕΠΥ;», καλό θα ηταν να κάνουμε ένα βήμα πίσω και να παρατηρήσουμε τον τρόπο που ζούμε. Πόσες ώρες περνάμε καθημερινά μπροστά σε οθόνες; Πόσο συχνά επιτρέπουμε στον εαυτό μας να βρίσκεται χωρίς ερεθίσματα; Πόσο έχουμε συνηθίσει να κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα;

Σε έναν κόσμο που διεκδικεί διαρκώς την προσοχή μας, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο αν έχουμε ΔΕΠΥ, αλλά κατά πόσο ο σύγχρονος τρόπος ζωής έχει εκπαιδεύσει τον εγκέφαλό μας να μην μπορεί πλέον να ησυχάσει.