Ο ναρκισσισμός είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που συζητούνται περισσότερο τα τελευταία χρόνια. Συχνά συνδέεται με την υπερβολική αυτοπεποίθηση, την ανάγκη για θαυμασμό, την αίσθηση ανωτερότητας και την έλλειψη ενσυναίσθησης.

Πολλοί άνθρωποι αναρωτιούνται: οι ναρκισσιστές καταλαβαίνουν πραγματικά πώς συμπεριφέρονται ή ζουν μέσα σε μια ψευδαίσθηση για τον εαυτό τους;

Η απάντηση της επιστήμης είναι πιο σύνθετη απ’ όσο πιστεύουμε.

Ξέρουν ότι είναι ναρκισσιστές;

Σε αντίθεση με όσα υποθέτουν πολλοί, οι έρευνες δείχνουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά γνωρίζουν πολύ καλά ποιοι είναι.

Σε μελέτες όπου οι συμμετέχοντες καλούνταν να απαντήσουν ευθέως αν θεωρούν τον εαυτό τους ναρκισσιστή, όσοι απαντούσαν θετικά ήταν συνήθως και εκείνοι που συγκέντρωναν υψηλές βαθμολογίες στα επιστημονικά τεστ ναρκισσισμού.

Οι ναρκισσιστές δεν είναι συνήθως άνθρωποι που αγνοούν τον πραγματικό τους εαυτό. Αντίθετα, γνωρίζουν ότι τους αρέσει να βρίσκονται στο επίκεντρο, ότι συχνά υπερβάλλουν για τις ικανότητές τους ή ότι δίνουν μεγάλη σημασία στην εικόνα τους.

Βλέπουν τα ελαττώματά τους;

Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλοί ναρκισσιστές αντιλαμβάνονται πως ο τρόπος συμπεριφοράς τους μπορεί να ενοχλεί τους γύρω τους.

Γνωρίζουν ότι η αλαζονεία, η υπεροψία ή η συνεχής ανάγκη για επιβεβαίωση δεν θεωρούνται κοινωνικά ελκυστικά χαρακτηριστικά. Ωστόσο, δεν τα αντιμετωπίζουν ως πρόβλημα.

Αντίθετα, πιστεύουν ότι αυτά τα στοιχεία τους βοηθούν να ξεχωρίζουν, να αποκτούν κύρος και να πετυχαίνουν τους στόχους τους. Γι’ αυτό και σπάνια βλέπουν λόγο να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους, ακόμη κι όταν αυτή δημιουργεί προβλήματα στους άλλους.

Η αναζήτηση του κύρους πάνω από τις σχέσεις

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα των ερευνών είναι ότι οι ναρκισσιστές δίνουν μεγαλύτερη αξία στην κοινωνική αναγνώριση παρά στις βαθιές ανθρώπινες σχέσεις.

Τείνουν να αξιολογούν θετικά τον εαυτό τους ως πιο έξυπνο, πιο ελκυστικό και πιο χαρισματικό από τους άλλους. Αντίθετα, δεν δίνουν ιδιαίτερη σημασία στο αν θεωρούνται καλοί, συμπονετικοί ή ζεστοί άνθρωποι.

Για εκείνους, η επιτυχία, η φήμη και η κοινωνική θέση συχνά έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα από την καλοσύνη ή τη συναισθηματική σύνδεση.

Γιατί οι ναρκισσιστές συχνά κάνουν καλή πρώτη εντύπωση

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της ψυχολογίας είναι ότι οι άνθρωποι με ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά συχνά γοητεύουν τους άλλους στην αρχή μιας γνωριμίας.

Εμφανίζονται σίγουροι για τον εαυτό τους, κοινωνικοί, άνετοι στην επικοινωνία και πρόθυμοι να αναλάβουν πρωτοβουλίες. Η αυτοπεποίθησή τους μπορεί να εκληφθεί ως ηγετική ικανότητα, ενώ η ανάγκη τους να εντυπωσιάσουν τούς κάνει συχνά ιδιαίτερα προσεκτικούς στην εικόνα που παρουσιάζουν.

Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, η αρχική γοητεία μπορεί να δώσει τη θέση της σε συμπεριφορές όπως η υπεροψία, η ανάγκη ελέγχου ή η δυσκολία να αναγνωρίσουν τις ανάγκες των άλλων. Γι’ αυτό αρκετές σχέσεις που ξεκινούν έντονα καταλήγουν να δοκιμάζονται στην πορεία.

Νιώθουν τελικά ανασφαλείς;

Μια διαδεδομένη άποψη υποστηρίζει ότι πίσω από τη ναρκισσιστική συμπεριφορά κρύβεται βαθιά ανασφάλεια.

Ωστόσο, πολλές σύγχρονες έρευνες δεν επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα. Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι περισσότεροι ναρκισσιστές έχουν πράγματι θετική εικόνα για τον εαυτό τους και πιστεύουν ότι αξίζουν τον θαυμασμό που διεκδικούν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αντιμετωπίζουν δυσκολίες ή απογοητεύσεις, αλλά ότι η υψηλή αυτοεκτίμηση που προβάλλουν συχνά αντανακλά και τον τρόπο που πραγματικά βλέπουν τον εαυτό τους.

Γιατί δυσκολεύονται οι σχέσεις τους;

Παρότι τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά μπορεί να βοηθούν κάποιον να τραβά την προσοχή ή να εντυπωσιάζει αρχικά, συχνά δημιουργούν προβλήματα στις μακροχρόνιες σχέσεις.

Οι σύντροφοι, οι φίλοι και οι συνεργάτες μπορεί να νιώσουν ότι οι ανάγκες και τα συναισθήματά τους παραμερίζονται. Η υπερβολική εστίαση στον εαυτό, η ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση και η δυσκολία στην ενσυναίσθηση μπορούν να φθείρουν σταδιακά τους δεσμούς.

Γι’ αυτό και οι ειδικοί επισημαίνουν ότι ο ναρκισσισμός μπορεί να ωφελεί προσωρινά το άτομο που τον εμφανίζει, αλλά συχνά έχει κόστος για τους ανθρώπους γύρω του.

Η δυσκολία απέναντι στην κριτική

Παρότι οι ναρκισσιστές εμφανίζονται ιδιαίτερα σίγουροι για τον εαυτό τους, συχνά δυσκολεύονται να διαχειριστούν την αρνητική κριτική.

Όταν αμφισβητηθούν ή νιώσουν ότι απειλείται η εικόνα που έχουν χτίσει, μπορεί να αντιδράσουν αμυντικά, να υποτιμήσουν τον συνομιλητή τους ή να μεταφέρουν την ευθύνη σε άλλους. Αυτό συμβαίνει επειδή η κοινωνική αναγνώριση και η αίσθηση υπεροχής αποτελούν σημαντικό κομμάτι της αυτοεικόνας τους.

Ετσι, μια απλή παρατήρηση που για κάποιον άλλο θα ήταν εύκολα διαχειρίσιμη, μπορεί να εκληφθεί ως προσωπική επίθεση.

Πού καταλήγουμε;

Οι ναρκισσιστές δεν είναι απαραίτητα «τυφλοί» απέναντι στη συμπεριφορά τους. Οι περισσότεροι γνωρίζουν ότι είναι εγωκεντρικοί και καταλαβαίνουν πως ορισμένα χαρακτηριστικά τους ενοχλούν τους άλλους.

Η διαφορά είναι ότι δεν θεωρούν αυτά τα χαρακτηριστικά μειονέκτημα. Αντίθετα, τα βλέπουν ως εργαλεία που τους βοηθούν να αποκτούν κύρος, αναγνώριση και επιρροή.

Eκεί βρίσκεται και το μεγαλύτερο παράδοξο του ναρκισσισμού: οι άνθρωποι που τον εμφανίζουν συχνά γνωρίζουν ακριβώς ποιοι είναι, απλώς δεν πιστεύουν ότι χρειάζεται να αλλάξουν.