Η πρώτη και σημαντικότερη σχέση στην ύπαρξη ενός ανθρώπου είναι η σχέση με τη μητέρα ή με το πρόσωπο που φρόντισε το βρέφος στα πρώτα στάδια της ζωής του. Δεν πρόκειται για το αν ο γονιός ήταν «τέλειος», αλλά για το αν κατάφερε να βοηθήσει το παιδί να δώσει νόημα σε όσα ένιωθε.
Ο ψυχίατρος – ψυχαναλυτής Γρηγόρης Μανιαδάκης εξηγεί με έναν απλό τρόπο πώς αρχίζει να «χτίζεται» ο ψυχισμός του ανθρώπου.
«Ο ψυχισμός δεν δημιουργείται από έναν άνθρωπο μόνο του. Δημιουργείται πάντα μέσα στη σχέση με έναν άλλον. Ας πάρουμε για παράδειγμα ένα βρέφος δύο εβδομάδων. Το μόνο που γνωρίζει είναι ότι νιώθει πολύ άσχημα. Δεν ξέρει αν πεινάει, αν κρυώνει ή αν πονάει. Έτσι, το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να βάλει μια δυνατή φωνή, να προσπαθήσει δηλαδή να “πετάξει” έξω από μέσα του αυτό που το δυσκολεύει.
Η φωνή αυτή θα φτάσει στη μητέρα, η οποία θα ξυπνήσει και θα προσπαθήσει να καταλάβει τι συμβαίνει. Θα σκεφτεί τι είχε γίνει το προηγούμενο βράδυ, τι της έχει πει ο παιδίατρος, τι θυμάται από όσα της έλεγε η δική της μητέρα, ακόμη και αν μπορεί να τη βοηθήσει ο σύντροφός της. Όλες αυτές οι σκέψεις θα τη βοηθήσουν να σχηματίσει μια εικόνα για το τι μπορεί να συμβαίνει στο παιδί της.
Ας υποθέσουμε ότι το μωρό βγάζει δόντια και πονάει. Η μητέρα θα του δώσει ένα σιρόπι depon, θα το σκεπάσει και θα του μιλήσει με ήρεμη και γλυκιά φωνή. Το μωρό δεν ανακουφίζεται μόνο από το φάρμακο. Μέσα από την αγκαλιά, τη φωνή και τη φροντίδα της μητέρας αποκτά μια πρώτη εμπειρία ότι αυτό που το πονάει μπορεί να γίνει πιο υποφερτό.
Πρόκειται για ένα αρκετά αφαιρετικό μοντέλο, αλλά μας βοηθά να καταλάβουμε πώς, μέσα από χιλιάδες παρόμοιες αλληλεπιδράσεις, διαμορφώνουμε σταδιακά εικόνες για τον εαυτό μας και μαθαίνουμε να κατανοούμε όσα αισθανόμαστε.
Αν αυτή η σχέση δεν εξελιχθεί με έναν επαρκώς ασφαλή τρόπο, τότε ο άνθρωπος μπορεί αργότερα να δυσκολεύεται να καταλάβει αυτό που του συμβαίνει, ιδιαίτερα όταν πονάει ψυχικά. Δεν μπορεί να επεξεργαστεί εύκολα τα δύσκολα συναισθήματά του και έτσι βιώνει πολλές καταστάσεις σαν να είναι διαρκώς επείγουσες.
Στην ενήλικη ζωή υπάρχουν άνθρωποι που δυσκολεύονται να κατανοήσουν αυτό που τους πονάει. Βέβαια, όλοι οι άνθρωποι, λίγο ή πολύ, κουβαλάμε μέσα μας περιοχές πόνου και μη κατανόησης.»
Γιατί οι πρώτες σχέσεις είναι τόσο σημαντικές
Ένα βρέφος δεν μπορεί μόνο του να ηρεμήσει, να εξηγήσει τι νιώθει ή να διαχειριστεί την ένταση των συναισθημάτων του. Χρειάζεται έναν ενήλικα που θα το βοηθήσει να αισθανθεί ασφάλεια. Πρόκειται για τη διαδικασία που ονομάζεται «συναισθηματική ρύθμιση».
Με την επανάληψη αυτής της εμπειρίας, το παιδί αρχίζει σταδιακά να αποκτά έναν εσωτερικό τρόπο διαχείρισης των δύσκολων συναισθημάτων. Μαθαίνει ότι ο φόβος, η λύπη ή ο πόνος δεν είναι καταστάσεις που διαρκούν για πάντα και ότι μπορούν να αντιμετωπιστούν.
Όταν δυσκολευόμαστε να καταλάβουμε τι νιώθουμε
Δεν σημαίνει ότι όσοι είχαν δύσκολα παιδικά χρόνια είναι καταδικασμένοι να υποφέρουν. Ωστόσο, μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να αναγνωρίσουν τα συναισθήματά τους ή να εκφράσουν τις ανάγκες τους.
Αυτό μπορεί να εμφανιστεί στην καθημερινότητα με πολλούς τρόπους. Κάποιοι θυμώνουν πολύ εύκολα χωρίς να καταλαβαίνουν τι πραγματικά τους έχει πληγώσει. Άλλοι αισθάνονται διαρκές άγχος, απομακρύνονται από τους ανθρώπους ή αναζητούν συνεχώς επιβεβαίωση στις σχέσεις τους.
Συχνά, πίσω από αυτές τις αντιδράσεις δεν κρύβεται αδυναμία χαρακτήρα, αλλά μια δυσκολία να αναγνωριστεί και να επεξεργαστεί το συναίσθημα.
Ο εγκέφαλος μπορεί να μάθει ξανά
Το αισιόδοξο μήνυμα είναι ότι η ψυχική ανάπτυξη δεν σταματά στην παιδική ηλικία. Η επιστημονική γνώση δείχνει ότι ο εγκέφαλος παραμένει «εύπλαστος» και στην ενήλικη ζωή, γεγονός που σημαίνει ότι νέες εμπειρίες μπορούν να αλλάξουν σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τους άλλους.
Μια σχέση εμπιστοσύνης, ένας υποστηρικτικός σύντροφος, ένας στενός φίλος ή μια ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορούν να λειτουργήσουν ως νέες εμπειρίες ασφάλειας και αποδοχής. Μέσα από αυτές, ο άνθρωπος μαθαίνει σταδιακά να αναγνωρίζει όσα αισθάνεται, να τα αντέχει χωρίς πανικό και να τα διαχειρίζεται με μεγαλύτερη ηρεμία.
Η μητέρα δεν χρειάζεται να είναι τέλεια
Δεν σημαίνει ότι ένας γονιός πρέπει να ανταποκρίνεται σωστά σε κάθε ανάγκη του παιδιού. Αντίθετα, ένας «αρκετά καλός γονιός», είναι εκείνος που στις περισσότερες περιπτώσεις είναι διαθέσιμος, προσπαθεί να καταλάβει το παιδί και να του προσφέρει ασφάλεια, ακόμη κι αν κάνει λάθη.
Δεν είναι η τελειότητα που χτίζει έναν υγιή ψυχισμό, αλλά η συνέπεια, η συναισθηματική παρουσία και η δυνατότητα να επιδιορθώνονται οι αναπόφευκτες στιγμές αστοχίας.
Η πρώτη σχέση της ζωής μας δεν καθορίζει απόλυτα το μέλλον μας, όμως αφήνει ένα βαθύ αποτύπωμα στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τις σχέσεις και τον ψυχικό πόνο. Όσο καλύτερα κατανοούμε αυτό το αποτύπωμα, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχουμε να αλλάξουμε όσα μας δυσκολεύουν και να χτίσουμε πιο ασφαλείς σχέσεις με τους άλλους αλλά και με τον ίδιο μας τον εαυτό.
