Για εκατομμύρια ανθρώπους, η απώλεια ενός δοντιού σημαίνει σφραγίσματα, στεφάνες, γέφυρες ή εμφυτεύματα. Όλες αυτές οι λύσεις μπορούν να αποκαταστήσουν σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργία και την εμφάνιση του στόματος, όμως έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: δεν αντικαθιστούν ένα πραγματικό, ζωντανό δόντι.

Τι θα γινόταν, λοιπόν, αν αντί να επισκευάζουμε ένα κατεστραμμένο δόντι ή να αντικαθιστούμε ένα χαμένο, μπορούσαμε κάποια στιγμή να κάνουμε το σώμα να το ξαναδημιουργήσει;

Αυτό ακριβώς προσπαθούν να πετύχουν επιστήμονες που εργάζονται πάνω στη λεγόμενη αναγεννητική οδοντιατρική. Η ιδέα μπορεί να ακούγεται σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας, όμως οι ερευνητές έχουν ήδη καταφέρει σημαντικά βήματα στο εργαστήριο. Ο στόχος τους είναι στο μέλλον να μπορούν να ενισχύουν την αυτοεπιδιόρθωση των δοντιών ή ακόμη και να δημιουργούν ένα νέο, πλήρως λειτουργικό δόντι.

Γιατί τα δόντια είναι τόσο σημαντικά για την υγεία;

Τα δόντια δεν αφορούν μόνο την εμφάνιση του χαμόγελου. Η καλή στοματική υγεία συνδέεται στενά με τη γενικότερη υγεία και την καθημερινότητά μας. Τα δόντια μάς επιτρέπουν να μασάμε σωστά την τροφή, ενώ προβλήματα όπως η τερηδόνα και οι παθήσεις των ούλων μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ποιότητα ζωής.

Η απώλεια δοντιών μπορεί επίσης να δυσκολέψει το φαγητό, την ομιλία και το χαμόγελο, ενώ για αρκετούς ανθρώπους επηρεάζει και την αυτοπεποίθησή τους. Γι’ αυτό η επιστημονική κοινότητα αναζητά λύσεις που δεν θα περιορίζονται απλώς στην «επισκευή» της ζημιάς, αλλά θα προσπαθούν να αναγεννήσουν τον ίδιο τον ιστό.

Από το σφράγισμα στην «αυτοθεραπεία» του δοντιού

Η τερηδόνα είναι μία από τις συχνότερες αιτίες καταστροφής των δοντιών. Όταν τα βακτήρια της οδοντικής πλάκας χρησιμοποιούν τα σάκχαρα που καταναλώνουμε, παράγουν οξέα τα οποία σταδιακά φθείρουν το σμάλτο, δηλαδή το σκληρό εξωτερικό στρώμα του δοντιού.

Σήμερα, όταν η βλάβη είναι σημαντική, ο οδοντίατρος αφαιρεί το κατεστραμμένο τμήμα και τοποθετεί ένα υλικό για να αποκαταστήσει το δόντι. Πρόκειται για μια αποτελεσματική και καθιερωμένη πρακτική, όμως το υλικό δεν είναι ζωντανός οδοντικός ιστός και με την πάροδο του χρόνου μπορεί να χρειαστεί αντικατάσταση.

Οι επιστήμονες εξετάζουν τώρα έναν διαφορετικό δρόμο που είναι να βοηθήσουν το ίδιο το δόντι να επιδιορθώσει τη βλάβη.

Η καθηγήτρια Anne George μελετά τις πρωτεΐνες που συμμετέχουν στη δημιουργία και την αποκατάσταση της οδοντίνης, του στρώματος που βρίσκεται κάτω από το σμάλτο. Η έρευνα αυτή θα μπορούσε στο μέλλον να οδηγήσει σε θεραπείες που ενεργοποιούν τους φυσικούς μηχανισμούς επιδιόρθωσης του δοντιού, ώστε να περιορίζεται η ανάγκη για παραδοσιακά σφραγίσματα.

Οι επιστήμονες προσπαθούν να «ξαναφτιάξουν» το σμάλτο

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η προσπάθεια επιστημόνων να δημιουργήσουν κύτταρα που παράγουν σμάλτο. Το σμάλτο έχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: τα κύτταρα που είναι υπεύθυνα για τη δημιουργία του, οι αμελοβλάστες, σταματούν να υπάρχουν όταν το δόντι ολοκληρώσει την ανάπτυξή του και εμφανιστεί στο στόμα.

Ερευνητικές ομάδες, ωστόσο, προσπαθούν να αξιοποιήσουν βλαστοκύτταρα και χημικά σήματα ώστε να δημιουργήσουν κύτταρα που συμπεριφέρονται σαν αμελοβλάστες. Σε εργαστηριακές συνθήκες έχουν καταφέρει να δημιουργήσουν μικροσκοπικές δομές που παράγουν πρωτεΐνες του σμάλτου.

Ο μακροπρόθεσμος στόχος είναι ακόμη πιο φιλόδοξος: να χρησιμοποιηθούν αυτά τα κύτταρα για την αναγέννηση ενός ολόκληρου δοντιού μέσα στο στόμα.

Και αν μπορούσαμε να καλλιεργήσουμε ένα ολόκληρο δόντι;

Όταν ένα δόντι έχει καταστραφεί σε μεγάλο βαθμό, μία από τις λύσεις που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι η εξαγωγή και η τοποθέτηση εμφυτεύματος. Τα εμφυτεύματα μπορούν να αποτελέσουν σημαντική λύση για την αποκατάσταση της λειτουργίας του στόματος, όμως δεν είναι πραγματικά δόντια.

Ένα φυσικό δόντι διαθέτει νεύρα και πολύπλοκους ζωντανούς ιστούς. Ένα εμφύτευμα δεν έχει αυτή τη φυσιολογική αισθητηριακή λειτουργία, ενώ και η στεφάνη του μπορεί με τα χρόνια να χρειαστεί αντικατάσταση.

Γι’ αυτό οι ερευνητές της αναγεννητικής οδοντιατρικής θέλουν να περάσουν από την τεχνητή αντικατάσταση στη βιολογική αντικατάσταση, δηλαδή να δημιουργήσουν ένα νέο δόντι που θα αναπτύσσεται με τρόπο παρόμοιο με ένα φυσικό.

Το εντυπωσιακό πείραμα με χοίρους

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βήματα έγινε σε πειραματικά μοντέλα χοίρων. Ερευνητές αξιοποίησαν κύτταρα που μπορούν να συμβάλουν στον σχηματισμό της οδοντίνης και κύτταρα που σχετίζονται με τη δημιουργία του σμάλτου και τα τοποθέτησαν πάνω σε ένα ειδικά σχεδιασμένο βιοϋλικό.

Στόχος ήταν να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον που να μοιάζει με εκείνο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται φυσιολογικά ένα δόντι.

Το αποτέλεσμα ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικό: μέσα σε περίπου τρεις μήνες αναπτύχθηκαν δομές που έμοιαζαν με δόντια και παρουσίαζαν χαρακτηριστικά φυσικής ανάπτυξης.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι μπορούν σήμερα να καλλιεργήσουν ένα νέο δόντι στο στόμα τους. Πρόκειται για πειραματική έρευνα και χρειάζεται ακόμη πολλή δουλειά μέχρι να αποδειχθεί ότι μια τέτοια τεχνική είναι ασφαλής και αποτελεσματική στον άνθρωπο.

Γιατί οι καρχαρίες μπορούν και εμείς όχι;

Η φύση μάς δείχνει ότι η συνεχής αναγέννηση των δοντιών είναι απολύτως εφικτή. Οι καρχαρίες, για παράδειγμα, μπορούν να αντικαθιστούν τα δόντια τους ξανά και ξανά καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Άλλα ζώα, όπως οι καγκουρό και οι ελέφαντες, μπορούν επίσης να αναπτύσσουν περισσότερα από ένα σύνολα δοντιών.

Οι άνθρωποι, αντίθετα, διαθέτουμε δύο βασικά σύνολα δοντιών: τα νεογιλά και τα μόνιμα. Μετά την απώλεια ενός μόνιμου δοντιού, ο οργανισμός μας δεν ενεργοποιεί φυσιολογικά έναν νέο κύκλο ανάπτυξης.

Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα μυστήρια που προσπαθούν να λύσουν οι ερευνητές. Ποια βιολογικά «σήματα» κάνουν ένα δόντι να αναπτύσσεται και πώς θα μπορούσαν να ενεργοποιηθούν ξανά με ασφαλή τρόπο;

Πότε θα μπορούμε να ξαναβγάζουμε δόντια;

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα των εργαστηριακών ερευνών, η αναγέννηση ολόκληρων ανθρώπινων δοντιών δεν αποτελεί ακόμη διαθέσιμη θεραπεία.

Πριν φτάσουν τέτοιες τεχνικές στον οδοντίατρο, απαιτούνται περισσότερες μελέτες, πειράματα σε ζωικά μοντέλα και αυστηροί έλεγχοι ασφάλειας. Οι επιστήμονες πρέπει να βεβαιωθούν ότι ένα νέο δόντι μπορεί να αναπτυχθεί στη σωστή θέση, με τη σωστή μορφή και λειτουργία, χωρίς ανεπιθύμητες επιπλοκές.

Ωστόσο, η κατεύθυνση της έρευνας είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Η αναγεννητική οδοντιατρική δεν προσπαθεί απλώς να βρει ένα καλύτερο υλικό για να καλύψει μια τρύπα. Προσπαθεί να καταλάβει πώς δημιουργείται ένα δόντι και να αξιοποιήσει τους ίδιους τους μηχανισμούς του οργανισμού για να το αναγεννήσει.

Ίσως, λοιπόν, το μέλλον της οδοντιατρικής να μην είναι μόνο οι καλύτερες τεχνητές αντικαταστάσεις, αλλά θεραπείες που θα επιτρέπουν στο σώμα να επισκευάζει και, κάποια μέρα, να ξαναδημιουργεί τα δικά του δόντια.

Οσο μακρινό κι αν μοιάζει, είναι ακριβώς το ενδεχόμενο που κάνει την αναγεννητική οδοντιατρική μια από τις πιο συναρπαστικές περιοχές της σύγχρονης έρευνας.

Πηγή: BBC