Υπάρχουν άνθρωποι που ξυπνούν ένα πρωί με την καρδιά τους να χτυπά δυνατά, αισθάνονται ότι δεν μπορούν να αναπνεύσουν καλά, ότι κάτι κακό πρόκειται να συμβεί, ότι χάνουν τον έλεγχο, χωρίς όμως να μπορούν να εξηγήσουν τι ακριβώς φοβούνται. Άλλοι ζουν για χρόνια με ένα μόνιμο σφίξιμο, μια ανησυχία που δεν μπορούν να τοποθετήσουν κάπου συγκεκριμένα, έναν φόβο που δεν έχει πάντα πρόσωπο, όνομα ή ξεκάθαρη αιτία. Κάπως έτσι αρχίζουν να φοβούνται ακόμη και το ίδιο τους το άγχος: «Γιατί μου συμβαίνει αυτό;», «Μήπως έχω κάτι σοβαρό;», «Μήπως ξαναπάθω κρίση;».
Το άγχος, όμως, δεν εμφανίζεται πάντα για να μας τρομάξει. Μπορεί να είναι ο τρόπος με τον οποίο ο ψυχισμός μας προσπαθεί να μας δείξει ότι κάτι μέσα μας χρειάζεται προσοχή. Κάτι που ίσως για πολύ καιρό αγνοήσαμε, καταπιέσαμε ή μάθαμε να προσπερνάμε, επειδή έπρεπε να συνεχίσουμε τη ζωή μας, να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις, να είμαστε δυνατοί και να μην «κολλάμε» σε όσα μας δυσκολεύουν. Μόνο που αυτά που δεν βρίσκουν χώρο να εκφραστούν δεν εξαφανίζονται απαραίτητα. Μπορεί να επιστρέψουν με τη μορφή μιας έντονης αγωνίας, μιας κρίσης πανικού ή ενός φόβου που μοιάζει να έρχεται από το πουθενά.
Ο παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής Θανάσης Χατζόπουλος εξηγεί τι πραγματικά μπορεί να βρίσκεται πίσω απο το άγχος, γιατί η κρίση πανικού δεν εμφανίζεται ξαφνικά και πώς η κατανόηση του εαυτού μας μπορεί να γίνει το πρώτο βήμα για να καταλάβουμε τι μας φοβίζει.
«Το άγχος είναι ένας φόβος για κάτι που δεν ξέρουμε τι είναι»
«Κατ’ εξοχήν η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει, γιατί το άγχος είναι κάτι σχετικά απλό. Το άγχος δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας φόβος για κάτι που δεν γνωρίζουμε τι είναι. Είναι ένα συναίσθημα, ένα καμπανάκι κινδύνου, δηλαδή από κάπου υπάρχει μια απειλή για κάτι.
Ενώ ο φόβος έχει ένα πολύ ξεκάθαρο αντικείμενο, για παράδειγμα φοβάμαι το σκοτάδι, τον γκρεμό, το ύψος, στο άγχος φοβόμαστε κάτι που δεν ξέρουμε τι ακριβώς είναι. Αυτό καθιστά αυτόν τον φόβο ακόμα μεγαλύτερο, γιατί δεν γνωρίζουμε από πού έρχεται αυτή η απειλή. Είτε είναι η απειλή μιας καταστροφής, μιας αποτυχίας, ακόμα και η απειλή του να βρεθώ πολύ κοντά σε κάποιον άλλον, ενώ δεν το αντέχω.
Ξέρουμε πολύ καλά ότι υπάρχουν άνθρωποι που αποφεύγουν να έχουν μια ερωτική επαφή, γιατί ακριβώς δεν αντέχουν να έρθουν σε τέτοια σωματική επαφή με τον άλλον. Είναι μια ακραία περίπτωση που όλοι δεν φανταζόμαστε ότι μπορεί να υπάρχει κι όμως υπάρχει και έχει να κάνει με την εγγύτητα.
Το άγχος δηλώνει την εγγύτητα με μια απειλή. Κάτι που είναι απειλητικό βρίσκεται αρκετά κοντά μας. Είτε είναι η απειλή μιας αποτυχίας, είτε είναι η απειλή μιας πτώσης, μιας εγκατάλειψης, τoτε εμφανίζεται το άγχος».
Όταν η κρίση πανικού μοιάζει να έρχεται από το πουθενά
Για πολλούς ανθρώπους η πιο τρομακτική στιγμή δεν είναι μόνο το ίδιο το άγχος, αλλά η αίσθηση ότι η κρίση πανικού εμφανίστηκε ξαφνικά, χωρίς καμία προειδοποίηση. Ο Θανάσης Χατζόπουλος επισημαίνει όμως ότι αυτό που μοιάζει ξαφνικό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν είχε προηγηθεί μια ολόκληρη ψυχική διαδρομή.
«Αν κανείς δώσει σημασία σε αυτό το άγχος και αρχίσει να αναρωτιέται τι του προκαλεί, από τι προκύπτει όλο αυτό, θα επιτρέψει να βρει μια απάντηση για αυτό το άγχος και, κυρίως, θα επιτρέψει αυτό το άγχος να μην αρχίσει να συγκεντρώνεται το ένα δίπλα στο άλλο και κάποια στιγμή να γίνει αυτό που λέμε στην κοινή γλώσσα και στην ψυχιατρική μια κρίση πανικού.
Γιατί η κρίση πανικού δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα άγχος που έχει διογκωθεί, έχει αυξηθεί με υπέρμετρο τρόπο και εκφράζεται ξαφνικά σαν μια κρίση, σαν να έρχεται από το πουθενά, ενώ ποτέ δεν έρχεται από το πουθενά. Πάντα υπάρχουν πολύ σταθερά βήματα που μας οδηγούν σε αυτό».
Αυτή η σκέψη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε μια κρίση πανικού. Αντί να τη βλέπουμε αποκλειστικά σαν ένα ξαφνικό «χτύπημα» που πρέπει απλώς να σταματήσει, μπορούμε να τη δούμε και σαν ένα σημείο στο οποίο ο ψυχισμός έχει φτάσει σε μια ένταση που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.
Το άγχος μπορεί να έχει ιστορία
Ο Θανάσης Χατζόπουλος συνδέει αυτή την αναζήτηση και με την προσωπική ιστορία κάθε ανθρώπου, υπογραμμίζοντας ότι συχνά υπάρχουν παλαιότερες ενδείξεις που μπορεί να έχουν περάσει απαρατήρητες.
«Έτσι και με το άγχος χρειάζεται να είμαστε λίγο σε εγρήγορση, πιο ανοιχτοί απέναντι στον εαυτό μας, ώστε να καταλάβουμε ότι κάτι δεν πάει καλά, κάτι μας δημιουργεί μια αγωνία και να αναζητήσουμε τι είναι αυτό, προκειμένου να καταλάβουμε τι είναι αυτό που μας φοβίζει, για να το αντιμετωπίσουμε. Αλλιώς μένει χωρίς να αντιμετωπιστεί.
Στην περίπτωση του άγχους και των κρίσεων πανικού, πολλές φορές πίσω από αυτά υπάρχει ένας ψυχισμός που έχει περάσει αρκετές δυσκολίες, αλλά κάποια πράγματα μέσα του δεν έχουν βρει ακόμη τη θέση τους. Είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να έχει καταφέρει να λειτουργεί καλά και να ανταποκρίνεται στη ζωή, παρά τις δυσκολίες που έχει αντιμετωπίσει. Κάποια στιγμή, όμως, όσα δεν έχουν αντιμετωπιστεί μπορεί να εκφραστούν μέσα από το άγχος. Και τότε ο άνθρωπος αρχίζει να ψάχνει τι του συμβαίνει, τι τον δυσκολεύει και, τελικά, να γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του».
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κρίση άγχους μπορεί να εξηγηθεί απλά από ένα γεγονός της παιδικής ηλικίας ή ότι όποιος έχει άγχος πρέπει να αναζητήσει μια συγκεκριμένη «αιτία» στο παρελθόν του. Η ψυχική ζωή είναι πολύ πιο σύνθετη. Η αξία της ψυχαναλυτικής ματιάς βρίσκεται περισσότερο στο ότι μας καλεί να μην αντιμετωπίζουμε το σύμπτωμα σαν κάτι αποκομμένο από την υπόλοιπη ζωή μας, αλλά να αναρωτηθούμε τι μπορεί να σημαίνει για εμάς.
Από το άγχος των εξετάσεων στον φόβο της αποτυχίας
«Ένα παιδί, για παράδειγμα, μπορεί να μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να είναι άψογο. Γονείς αυστηροί, απαιτητικοί, που διορθώνουν συνεχώς, που έχουν πάντα “το δάχτυλο υψωμένο”, μπορεί να δημιουργήσουν σε ένα παιδί την αίσθηση ότι κάθε λάθος έχει κόστος. Το παιδί μαθαίνει να προσπαθεί περισσότερο, να προετοιμάζεται περισσότερο, να μην αποτυγχάνει. Μπορεί μάλιστα να τα καταφέρνει πολύ καλά.»
Όμως, κάποια στιγμή, χρόνια αργότερα, μπορεί να βρεθεί μπροστά σε μια προφορική εξέταση στο πανεπιστήμιο και να νιώσει ότι δεν μπορεί να μιλήσει. Να ξέρει την ύλη, αλλά να παγώνει. Να γνωρίζει την απάντηση, αλλά να αισθάνεται ότι το μυαλό του αδειάζει. Εκείνο που φαίνεται σαν ένας παράλογος φόβος για μια εξέταση μπορεί να συνδέεται και με κάτι βαθύτερο: όχι μόνο με τον φόβο της αποτυχίας, αλλά με τον φόβο της κρίσης, της έκθεσης, της απογοήτευσης ή της αίσθησης ότι «δεν είμαι αρκετά καλός.
Δεν φοβόμαστε πάντα αυτό που νομίζουμε ότι φοβόμαστε.
Η ψυχοθεραπεία δεν προσπαθεί απλώς να «εξαφανίσει» το άγχος
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας. Ο στόχος δεν είναι απλώς να μάθει κάποιος πώς να μην αισθάνεται ποτέ ξανά άγχος. Το άγχος είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα και σε πολλές περιπτώσεις αποτελεί έναν χρήσιμο μηχανισμό που μας προειδοποιεί ότι κάτι απαιτεί την προσοχή μας.
Το σημαντικό είναι να μπορέσουμε να ξεχωρίσουμε πότε το άγχος ανταποκρίνεται σε έναν πραγματικό και διαχειρίσιμο κίνδυνο και πότε έχει αρχίσει να κυβερνά τη ζωή μας. Όταν κάποιος αποφεύγει συνεχώς καταστάσεις, ανθρώπους, χώρους ή αποφάσεις μόνο και μόνο για να μην αισθανθεί άγχος, τότε το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι φοβάται. Είναι ότι η ζωή του αρχίζει να οργανώνεται γύρω από τον φόβο.
Η «ανασκαφή» του εαυτού
Ο Θανάσης Χατζόπουλος περιγράφει την ψυχοθεραπευτική αναζήτηση με μια πολύ χαρακτηριστική εικόνα: σαν μια αρχαιολογική ανασκαφή.
«Γιατί τελικά πίσω από όλο αυτό είναι ότι μαθαίνει κανείς τον εαυτό του, αρχίζει να αναγνωρίζει ποιος πραγματικά είναι, τι ελπίζει, τι φοβάται, τι προσδοκά, τι επιθυμεί, πού δυσκολεύεται, σε ποιο σημείο βρίσκει εμπόδια, σε ποιο σημείο έχει βρει εμπόδια στο παρελθόν.
Όλο αυτό είναι σαν μια ανασκαφή αρχαιολογική, όπου ψάχνει κανείς το παρελθόν, το εφηβικό, το παιδικό, το νεανικό και αρχίζει να αναγνωρίζει τα σημεία όπου και τότε είχε άγχος αλλά δεν έδωσε πολλή σημασία, προσπάθησε να το προσπεράσει έτσι. Είτε αυτό ήταν ένα άγχος εξετάσεων, γιατί, για παράδειγμα, μπορεί να είχε ένα ζευγάρι γονιών που μπορεί να ήταν πολύ αυστηροί.»
Η πιο ενδιαφέρουσα ιδέα εδώ είναι ότι η ψυχοθεραπεία δεν λειτουργεί σαν να ανοίγουμε ένα συρτάρι για να βρούμε μια και μοναδική απάντηση. Περισσότερο μοιάζει με μια διαδικασία κατά την οποία αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε τα μοτίβα μας: πότε φοβόμαστε, πότε υποχωρούμε, πότε προσπαθούμε υπερβολικά, πότε αποφεύγουμε, πότε ζητάμε από τον εαυτό μας να είναι τέλειος και πότε αισθανόμαστε ότι κινδυνεύουμε να χάσουμε την αποδοχή των άλλων.
Το άγχος ως «μήνυμα» και όχι ως εχθρός
Η πιο χρήσιμη αλλαγή να είναι να σταματήσουμε να ρωτάμε μόνο «πώς θα απαλλαγώ από το άγχος;» και να αρχίσουμε κάποιες φορές να ρωτάμε «τι προσπαθεί να μου πει αυτό το άγχος;».
Δεν σημαίνει ότι πρέπει να αναλύουμε κάθε ταχυκαρδία ή κάθε δύσκολη μέρα ούτε ότι πίσω από κάθε άγχος κρύβεται ένα μεγάλο τραύμα. Σημαίνει όμως ότι όταν ένα συναίσθημα επιμένει, όταν επιστρέφει, όταν μας κάνει να αποφεύγουμε τη ζωή ή όταν η έντασή του γίνεται δυσβάσταχτη, αξίζει να του δώσουμε χώρο και να ζητήσουμε βοήθεια.
Πολλές φορές αυτό που μοιάζει με αδυναμία μπορεί να είναι ένας άνθρωπος που για πολύ καιρό κατάφερε να λειτουργεί κανονικά, ενώ μέσα του κουβαλούσε περισσότερα από όσα μπορούσε να αναγνωρίσει. Και τότε η ψυχοθεραπεία δεν έρχεται απλώς για να «σβήσει» ένα σύμπτωμα. Μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου ο άνθρωπος θα αρχίσει, ίσως για πρώτη φορά, να ακούει τον εαυτό του χωρίς να τον κρίνει αμέσως.
Το άγχος μπορεί να λέει «κινδυνεύω». Η ψυχοθεραπεία, όμως, βοηθά να ανακαλύψουμε από τι ακριβώς.
