«Δεν υπάρχει μωρό χωρίς τον άνθρωπο που το φροντίζει» – Ο Ντόναλντ Γουίνικοτ έδωσε μια διαφορετική απάντηση για το πώς διαμορφώνεται η ανθρώπινη ψυχή

beth-macdonald-unsplash

Ο Βρετανός παιδίατρος και ψυχαναλυτής Ντόναλντ Γουίνικοτ (1896-1971) υπήρξε μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ψυχανάλυσης στα μέσα του 20ού αιώνα. Οι ιδέες του επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την ψυχική ανάπτυξη, τις ανθρώπινες σχέσεις και τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίζουμε στην ενήλικη ζωή.


Η βασική του θέση ήταν διαφορετική από την αντίληψη ότι ο ψυχισμός είναι κάτι που υπάρχει αποκλειστικά μέσα στο μυαλό του κάθε ανθρώπου. Για τον Γουίνικοτ, η ψυχική μας ζωή διαμορφώνεται μέσα από τη σχέση μας με τους άλλους και τον κόσμο. Δεν αναπτυσσόμαστε ως απομονωμένα άτομα που στη συνέχεια μαθαίνουν να συνδέονται. Αντίθετα, οι σχέσεις είναι εκείνες μέσα στις οποίες αρχίζουμε να αποκτούμε αίσθηση του εαυτού μας.

Η σκέψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μας βοηθά να καταλάβουμε ότι όσα αισθανόμαστε και όσα μας δυσκολεύουν δεν μπορούν πάντα να εξηγηθούν μόνο από τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε. Συχνά χρειάζεται να κοιτάξουμε και τις σχέσεις που έχουμε ζήσει, αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώσαμε.

Δεν υπάρχει μωρό χωρίς τον άνθρωπο που το φροντίζει

Μια από τις πιο γνωστές φράσεις του Γουίνικοτ είναι: «Δεν υπάρχει αυτό που ονομάζουμε μωρό». Με αυτή τη φράση δεν ήθελε να αμφισβητήσει την ύπαρξη του παιδιού, αλλά να τονίσει ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την ανάπτυξή του απομονώνοντάς το από τον άνθρωπο που το φροντίζει.

Ένα βρέφος εξαρτάται απόλυτα από τη φροντίδα των ενηλίκων. Δεν μπορεί να καλύψει μόνο του τις ανάγκες του, να ηρεμήσει όταν φοβάται ή να καταλάβει τι του συμβαίνει. Χρειάζεται κάποιον που θα ανταποκριθεί στο κλάμα του, θα το κρατήσει, θα το ταΐσει και θα του προσφέρει μια αίσθηση ασφάλειας.

Μέσα από αυτές τις πρώτες εμπειρίες αρχίζει σταδιακά να διαμορφώνεται ο ψυχικός του κόσμος. Το παιδί μαθαίνει, χωρίς να μπορεί ακόμη να το εκφράσει με λόγια, αν μπορεί να εμπιστεύεται τους άλλους, αν οι ανάγκες του έχουν σημασία και αν υπάρχει κάποιος διαθέσιμος όταν δυσκολεύεται.


Ο Γουίνικοτ υποστήριζε, επομένως, ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για την ψυχική ανάπτυξη ενός βρέφους χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τη σχέση του με τον φροντιστή του. Η επαφή αυτή δεν είναι απλώς κάτι που συμβαίνει γύρω από το παιδί. Είναι βασικό μέρος της ίδιας της ανάπτυξής του.

Πώς οι πρώτες σχέσεις διαμορφώνουν τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας

Η προσέγγιση του Γουίνικοτ διαφέρει από την πιο κλασική ψυχαναλυτική αντίληψη του Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο Φρόιντ έδινε ιδιαίτερη έμφαση στις εσωτερικές ψυχικές συγκρούσεις και στις επιθυμίες του ατόμου, οι οποίες έρχονται αντιμέτωπες με τους περιορισμούς της πραγματικότητας και τις απαιτήσεις της κοινωνίας.

Ο Γουίνικοτ, χωρίς να αγνοεί τον εσωτερικό κόσμο, έστρεψε την προσοχή του σε κάτι ακόμη, στον τρόπο με τον οποίο οι σχέσεις μας συμβάλλουν στη δημιουργία του. Για εκείνον, δεν είμαστε απλώς άνθρωποι με έναν ήδη διαμορφωμένο εσωτερικό κόσμο, που προσπαθούν να καταλάβουν τους γύρω τους. Γινόμαστε αυτό που είμαστε μέσα από την επαφή, την ανταπόκριση και την αλληλεπίδραση με τους άλλους.

Αυτό σημαίνει ότι οι εμπειρίες μας δεν διαμορφώνονται μόνο από τις σκέψεις και τις ερμηνείες μας, αλλά και από το πώς μας συμπεριφέρθηκαν οι άνθρωποι που είχαν σημασία στη ζωή μας. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου νιώθει ότι το ακούν και το αποδέχονται, έχει περισσότερες ευκαιρίες να αναπτύξει εμπιστοσύνη και ασφάλεια. Αντίθετα, όταν συναντά συχνά αδιαφορία, αστάθεια ή απόρριψη, μπορεί να δυσκολευτεί να αισθανθεί ότι οι σχέσεις είναι ασφαλείς.

Αυτές οι εμπειρίες δεν μένουν απαραίτητα στο παρελθόν. Μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τις διαφωνίες, εκφράζουμε τις ανάγκες μας ή πλησιάζουμε τους ανθρώπους στην ενήλικη ζωή.

Η ψυχική δυσκολία δεν βρίσκεται πάντα μόνο μέσα μας

Μια από τις σημαντικότερες διαφορές στη σκέψη του Γουίνικοτ αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τις ψυχικές δυσκολίες. Αντί να τις αντιμετωπίζει αποκλειστικά ως αποτέλεσμα εσωτερικών συγκρούσεων, έδινε μεγάλη σημασία στις σχέσεις και στις εμπειρίες που μπορεί να έχουν πληγώσει ή στερήσει κάτι σημαντικό από τον άνθρωπο.

Με άλλα λόγια, όταν κάποιος υποφέρει, δεν αρκεί πάντα να εξετάσουμε τι σκέφτεται ή πώς ερμηνεύει μια κατάσταση. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε και τι έχει βιώσει, πώς έχουν συμπεριφερθεί οι άλλοι απέναντί του και σε τι περιβάλλον προσπαθεί να ζήσει.

Ας σκεφτούμε έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τους άλλους ή φοβάται διαρκώς ότι θα απορριφθεί. Μια προσέγγιση που εστιάζει μόνο στις σκέψεις του μπορεί να εξετάσει τις πεποιθήσεις που συντηρούν αυτόν τον φόβο. Η οπτική του Γουίνικοτ, όμως, θα μας οδηγούσε να κοιτάξουμε και τις πρώτες σχέσεις του, αν υπήρχε σταθερότητα, αν ένιωθε ότι οι ανάγκες του γίνονταν αντιληπτές και αν μπορούσε να στηριχθεί σε κάποιον όταν το είχε ανάγκη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία οφείλεται στην παιδική ηλικία ή ότι οι γονείς ευθύνονται για όλα όσα αντιμετωπίζουμε ως ενήλικες. Σημαίνει ότι η ψυχική μας κατάσταση επηρεάζεται από ένα σύνολο παραγόντων, στους οποίους οι ανθρώπινες σχέσεις και το κοινωνικό περιβάλλον έχουν σημαντική θέση.

Ο ρόλος της θεραπευτικής σχέσης

Για τον Γουίνικοτ, η σχέση ανάμεσα στον θεραπευτή και τον άνθρωπο που ζητά βοήθεια δεν ήταν απλώς ένα μέσο για να δοθούν συμβουλές ή να διορθωθούν λανθασμένες σκέψεις. Η ίδια η σχέση μπορούσε να αποτελέσει μέρος της θεραπευτικής αλλαγής.

Ο θεραπευτής χρειάζεται να δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο ο άνθρωπος αισθάνεται ότι μπορεί να εκφραστεί χωρίς να φοβάται ότι θα κριθεί ή θα απορριφθεί. Μέσα σε αυτή τη σταθερή σχέση μπορεί σταδιακά να αναγνωρίσει συναισθήματα που μέχρι τότε δυσκολευόταν να εκφράσει και να δοκιμάσει διαφορετικούς τρόπους σύνδεσης με τους άλλους.

Η αλλαγή, επομένως, δεν έρχεται μόνο μέσα από μια λογική εξήγηση ή μια συμβουλή. Μπορεί να προκύψει και μέσα από μια νέα εμπειρία σχέσης, στην οποία ο άνθρωπος αισθάνεται ότι ακούγεται, γίνεται αποδεκτός και δεν χρειάζεται να κρύβει τις πιο ευάλωτες πλευρές του.

Αυτή η αντίληψη αποτέλεσε σημαντική βάση για μεταγενέστερες προσεγγίσεις στην ψυχοθεραπεία, οι οποίες δίνουν έμφαση στη σχέση ανάμεσα στους ανθρώπους και στον τρόπο με τον οποίο επηρεάζουν ο ένας τον άλλον.

Ο «μεταβατικός χώρος»: Εκεί όπου συναντιούνται η φαντασία και η πραγματικότητα

Μια ακόμη σημαντική έννοια στη σκέψη του Γουίνικοτ είναι ο «μεταβατικός χώρος», τον οποίο ανέπτυξε ιδιαίτερα στο βιβλίο του Playing and Reality (1971).

Για να τον καταλάβουμε, αρκεί να σκεφτούμε το παιχνίδι ενός παιδιού. Όταν ένα παιδί παίζει, μπορεί να φαντάζεται ότι ένα απλό αντικείμενο είναι κάτι εντελώς διαφορετικό ή ότι ζει μια περιπέτεια σε έναν φανταστικό κόσμο. Γνωρίζει, με τον δικό του τρόπο, ότι παίζει, αλλά ταυτόχρονα βιώνει τη φαντασία του ως κάτι ζωντανό και πραγματικό.

Ο μεταβατικός χώρος είναι ακριβώς αυτή η περιοχή ανάμεσα στην εσωτερική φαντασία και την εξωτερική πραγματικότητα. Δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου ούτε στον εξωτερικό κόσμο. Δημιουργείται μέσα από τη μεταξύ τους συνάντηση.

Για τον Γουίνικοτ, αυτή η εμπειρία δεν περιορίζεται στην παιδική ηλικία. Συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή μέσα από τη δημιουργικότητα, την τέχνη, τον πολιτισμό, το παιχνίδι και τις ανθρώπινες σχέσεις. Είναι ο χώρος όπου μπορούμε να εκφραστούμε αυθόρμητα, να δοκιμάσουμε νέες ιδέες και να ανακαλύψουμε πλευρές του εαυτού μας χωρίς να χρειάζεται να ακολουθούμε συνεχώς συγκεκριμένους ρόλους.

Δεν πρόκειται, λοιπόν, για μια απλή φυγή από την πραγματικότητα. Είναι ένας τρόπος να συμμετέχουμε ενεργά στη δημιουργία της εμπειρίας μας και να αισθανόμαστε ότι ο κόσμος γύρω μας έχει προσωπικό νόημα.

Γιατί οι ιδέες του Γουίνικοτ παραμένουν σημαντικές σήμερα

Η σκέψη του Γουίνικοτ μας υπενθυμίζει ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τον άνθρωπο απομονώνοντάς τον από τις σχέσεις και το περιβάλλον του. Οι δυσκολίες μας δεν είναι πάντα αποτέλεσμα λανθασμένων σκέψεων ή ατομικών αδυναμιών. Μπορεί να συνδέονται με εμπειρίες απόρριψης, έλλειψης φροντίδας, συναισθηματικής αστάθειας ή με τις συνθήκες μέσα στις οποίες προσπαθούμε να ζήσουμε.

Η προσέγγισή του έχει ιδιαίτερη αξία και σήμερα, καθώς συχνά αναζητούμε εξηγήσεις για την ψυχική δυσφορία αποκλειστικά μέσα στο άτομο. Ο Γουίνικοτ μάς καλεί να εξετάσουμε και όσα συμβαίνουν ανάμεσα στους ανθρώπους, την ποιότητα των σχέσεών τους, την αίσθηση ασφάλειας που προσφέρουν ο ένας στον άλλον και το κοινωνικό περιβάλλον που επηρεάζει την καθημερινότητά τους.

Η σημαντικότερη συμβολή του είναι ότι μας βοηθά να δούμε την ψυχική υγεία όχι ως μια ατομική υπόθεση, αλλά ως κάτι που διαμορφώνεται και εξελίσσεται μέσα από τη σύνδεσή μας με τους άλλους. Όπως μας υπενθυμίζει η σκέψη του, δεν γινόμαστε ο εαυτός μας μόνοι μας, αλλά μέσα στις σχέσεις μας.

Πηγή: psyche.co

Σχετικά άρθρα